Ο νέος ΣΥΡΙΖΑ σε τεντωμένο σχοινί

του Γεράσιμου Μοσχονά*

Το ιδρυτικό συνέδριο του ΣΥΡΙΖΑ τελείωσε και μαζί του η πρώτη περίοδος αναδιάρθρωσης του ενιαίου πλέον κόμματος. Πού βρίσκεται λοιπόν σήμερα ο ΣΥΡΙΖΑ;

1. Ο ΣΥΡΙΖΑ έχει αλλάξει. 

"Στα τρία χρόνια των μνημονίων" έγραφε πρόσφατα ο Κ. Λαπαβίτσας, έντονα κριτικός προς την πολιτική του ΣΥΡΙΖΑ και θιασώτης της εξόδου από το ευρώ, "ο ΣΥΡΙΖΑ μετεξελίχθηκε με τρόπο εκπληκτικό. Το 2010 είχε ελάχιστη αντίληψη της σημασίας του χρέους, ή ακόμη και του τι συνέβαινε στη χώρα, ή την Ευρώπη γενικότερα". 

Πράγματι, από την αρχική θέση ότι η επίκληση της χρεοκοπίας ήταν ένα «τέχνασμα» της κυβέρνησης ΠαΣοΚ για να επιβάλει νεοφιλελεύθερα μέτρα (αλήθεια, έκανε κανένας αυτοκριτική;) μέχρι τη σημερινή - πολύ πιο συγκροτημένη - στρατηγική μεγάλης αναδιαπραγμάτευσης του χρέους εντός της ευρωζώνης, η μετεξέλιξη της πολιτικής του ΣΥΡΙΖΑ είναι εντυπωσιακή. 

Επίσης, ειδικότερα σε ό,τι αφορά την ευρωπαϊκή πολιτική, το συνομοσπονδιακό σχήμα πέρασε από τον «ασπόνδυλο ευρωσκεπτικισμό» των ευρωεκλογών του 2009 (πολιτική απίστευτα χοντροκομμένη για έναν σχηματισμό του οποίου μια από τις δεξαμενές ιστορικής ιδεολογικής αναφοράς ήταν το φιλοευρωπαϊκό ΚΚΕ εσωτερικού) σε μια ευρωπαϊκή αντίληψη πιο ευέλικτη και συνολική, παρά τις μεγάλες - ενεργές και σήμερα - αντιφάσεις της.

2. Μακριά από τους προβολείς της τηλεόρασης, μακριά και από πολλούς εν κενώ (λόγω τεμπελιάς) δημοσιολογούντες αναλυτές (οι οποίοι δεν είχαν αντιληφθεί τίποτε), η πολιτική του ΣΥΡΙΖΑ σταδιακά άλλαζε. 

Η διαδικασία αλλαγής υπήρξε το θεμέλιο επί του οποίου χτίστηκαν - εξαιρετικά αργά και αντιφατικά - οι επιλογές που θα βοηθούσαν, σε μεταγενέστερη φάση, τον ΣΥΡΙΖΑ να κεφαλαιοποιήσει εκλογικά τη δυσαρέσκεια που προκαλούσε η πολιτική των μνημονίων.

3. Σήμερα, ο ΣΥΡΙΖΑ έχει καθιερωθεί ως η μόνη δύναμη εναλλακτικής πολιτικής στη χώρα, γεγονός που διευκολύνθηκε από τη συμμετοχή της ΔΗΜΑΡ στην κυβέρνηση αλλά και τον βίαια δημαγωγικό και ετερόκλητο χαρακτήρα των άλλων αντιπολιτεύσεων. 

Ισως φανεί πλεονασμός, αλλά για ένα κόμμα παραδοσιακά του 4%, δεν είναι: ο ΣΥΡΙΖΑ επιβεβαίωσε τη θέση του ως αξιωματικής αντιπολίτευσης και, υπό μια έννοια, «ξανακέρδισε» μετεκλογικά αυτό που απέκτησε στις εκλογές. Κοινώς, το πουλόβερ δεν ξηλώθηκε. 

Οσο ο ΣΥΡΙΖΑ διατηρείται σχετικά υψηλά, μια εκλογική κίνηση υπέρ του, σε μεταγενέστερη φάση, δεν πρέπει να αποκλείεται.

4. Ωστόσο, τα σύννεφα πάνω από τον ΣΥΡΙΖΑ είναι αρκετά, με κυριότερο το ότι η πολιτική του δεν προξενεί αυθεντική πλειοψηφική δυναμική. 

Ολες οι έρευνες κοινής γνώμης δείχνουν ότι «τα πράγματα στην οικονομία θα ήταν χειρότερα» αν είχε εκλεγεί ο ΣΥΡΙΖΑ. Παρά τη συνεκτική δουλειά του οικονομικού επιτελείου του, η ΝΔ διατηρεί το προβάδισμα στον κρίσιμο αυτόν τομέα. 

Επίσης, γνωστές αδυναμίες του ΣΥΡΙΖΑ (μέτρια ποιότητα πολιτικού προσωπικού, απωθητικός παλαιο-αριστερός λόγος συνιστωσών, διαιρέσεις) δεν έχουν, παρά τη συντελεσθείσα ωρίμανση, ξεπεραστεί. 

Προπάντων όμως η σύνολη παράταξη (κόμμα, προσκείμενες συνδικαλιστικές οργανώσεις, διανοούμενοι) μοιάζει να μην έχει το πολιτισμικό βάθος και την πολιτική διορατικότητα που απαιτεί η ιστορική στιγμή. 

Για να συνοψίσουμε σε μια φράση την αδυναμία του, ο ΣΥΡΙΖΑ δεν λειτουργεί - ή, τουλάχιστον, όχι ακόμη - ως η μεγάλη ήρεμη δύναμη εναλλακτικής εξόδου από την κρίση. Σε αυτό είναι βέβαιο ότι η τάση Λαφαζάνη δεν βοηθάει.

5. Το ιδρυτικό συνέδριο του ΣΥΡΙΖΑ αποτύπωσε την κυριαρχία του Α. Τσίπρα εντός της παράταξης. Με δεδομένη την αποφασιστική συμβολή του στο ...

Έγκλημα χωρίς τιμωρία;

Έχουμε συνηθίσει να λέμε ότι η διαφθορά είναι συστατικό στοιχείο του δημόσιου βίου. Εστω και χωρίς καμία υπόνοια για συγκεκριμένες πράξεις ή παραλείψεις, το κοινό αίσθημα είναι ότι "αυτοί τα έφαγαν". Μια αίσθηση που δηλητηριάζει μονίμως την πολιτική, μπλοκάρει κάθε φιλότιμη προσπάθεια του ανώνυμου κρατικού λειτουργού να δουλέψει με φιλότιμο και συνέπεια και δημιουργεί άλλοθι στους πολίτες να παραβούν και αυτοί τον νόμο, αφού "όλοι τα ίδια κάνουν". Μπορεί να σπάσει αυτός ο φαύλος κύκλος;

Στη χώρα των βατράχων

του Γεράσιμου Μοσχονά*

Από την πολιτική ανηθικότητα της κυβέρνησης Κωλέττη του 1844, "το πάθος των τρικουπικών προς πλουτισμόν", το "Κάτω οι κλέφτες" των εκλογών του 1932-33 (παρατίθενται από Α. Λάσκαρη, διδ. διατριβή, Πάντειο) μέχρι το σημερινό "φέρτε πίσω τα κλεμμένα", τα ίδια θέματα, οι ίδιοι ένοχοι και το ίδιο αίτημα τιμωρίας επιστρέφουν με επιμονή στη νεοελληνική επικαιρότητα. 
Ο κύκλος της πολιτικής διαφθοράς και της κρατικής αναποτελεσματικότητας συντηρείται στην Ελλάδα περισσότερο από 170 χρόνια.
1. Σε έναν φαύλο κύκλο μακράς διαρκείας ελάχιστη σημασία έχει το "τις πρώτος φταίει", ποια είναι δηλαδή η ιδρυτική αιτία του κακού. 
Είναι η ανθρωπολογική και η πολιτισμική συνθήκη (ο "καθυστερημένος" λαός) που ωθούν την πολιτική τάξη και τη διοίκηση στην ευνοιοκρατία και στην παράβαση καθήκοντος ή είναι η πολιτική εξουσία που εκμαυλίζει την κοινωνία; 
Στους κύκλους μακράς διαρκείας, τα αίτια μετατρέπονται αενάως σε αποτελέσματα και τα αποτελέσματα σε αίτια. 
Αρα, σημασία έχει μόνο η τελική αλυσίδα συνεπειών, με δύο κρίσιμες συνιστώσες:
α) Σταδιακός αξιακός εκπεσμός και διαταξική διάχυση της διαφθοράς.
β) Σταδιακή επίταση- μέχρι παράλυσης- της αναποτελεσματικότητας της κρατικής δράσης.
Η αναποτελεσματικότητα, ακριβώς επειδή υπονομεύει τη διευθυντική, την οικονομική-δημοσιονομική και την στρατιωτική ικανότητα του κράτους, αποτελεί με διαφορά την πιο επικίνδυνη των επικίνδυνων συνεπειών.
2. Πώς σταματάει αυτό; 
Σε έναν φαύλο κύκλο μακράς διαρκείας ελάχιστη σημασία έχει το αν οι περισσότεροι, ή και όλοι, συμφωνούν ότι ο κύκλος του κακού πρέπει να "σπάσει". 
Στην πραγματικότητα, αν οι περισσότεροι συμφωνούν, αυτό είναι ισχυρή ένδειξη για το αντίθετο, ότι δηλαδή το "κακό" θα συνεχιστεί. 
Όσο περισσότεροι στρέφονται ενάντια στη διαφθορά τόσο πιο δύσκολα ο κύκλος θα σπάσει, διότι τόσο περισσότεροι είναι αυτοί που έχουν συμμετάσχει σε αυτόν (ως θύτες, ως θύματα ή και τα δύο) και, άρα, τόσο πιο βαθιά είναι ριζωμένος ο κύκλος. 
Το παράδοξο είναι παλαιό και γνωστό. 
Ας δούμε το παράδειγμα της αξιοκρατίας. Σε χώρες ή θεσμούς χωρίς αξιοκρατία, "όλοι" δηλώνουν υπέρμαχοί της. Μα αφού όλοι είναι υπέρ της αξιοκρατίας, πώς γίνεται να μην υπάρχει αξιοκρατία; 
Στην πραγματικότητα, η διαδεδομένη ισχυρή πεποίθηση ότι δεν υπάρχει αξιοκρατία ανατροφοδοτεί το έλλειμμά της, διότι ακόμη και οι πιο ικανοί και πιο αξιοκράτες, φοβούμενοι την εγγενή δύναμη του συστήματος, δηλαδή την παντοδυναμία των αναξιοκρατών, λειτουργούν προληπτικά: συμπεριφέρονται συχνά και οι ίδιοι χωρίς κανόνες, δηλαδή "αναξιοκρατικά"- με σκοπό να προστατεύσουν τον ρόλο που δικαιούνται ή τις αξιοκρατικές ιδέες που τω όντι υπηρετούν. 
3. Πώς "σπάει", συνεπώς, αυτός ο πανίσχυρος σχιζοφρενικός κύκλος; 

Μόνον από πάνω. 

Μόνον από την πολιτική εξουσία. 

Μόνο με τη βολονταριστική δράση των πολιτικών ηγεσιών και, ως συνέχειά της, μόνο με την "τρομερή" δύναμη του κράτους. 

Γιατί το κράτος, ακόμη και το σημερινό ελληνικό αναποτελεσματικό κράτος, κατέχει ισχύ συντριπτικά ανώτερη των ιδιωτών. Αρκεί να την χρησιμοποιήσει. 

Αρκεί δηλαδή να πάει κόντρα στις επικρατούσες ιδεολογίες, είτε συντεχνιακές είτε φιλελεύθερες, οι οποίες βολεύονται με τη διαιώνιση ενός ασθενικού και "αστρατηγικού" κράτους. 
4. Η πολιτική διαφθορά και η κρατική αναποτελεσματικότητα δεν είναι φαινόμενα ταξικά ουδέτερα. 

Δεν επωφελούνται όλοι ("μαζί τα φάγαμε"), ούτε στον ίδιο βαθμό. 

Από την ένδεια του κράτους και τις ανεπάρκειες της "φατριαστικής υπαλληλίας" θίγονται προπάντων όσοι εξαρτώνται περισσότερο από δημόσιους πόρους: οι οργανισμοί δημοσίου συμφέροντος (νοσοκομεία, ασφαλιστικά ταμεία, πανεπιστήμια κτλ.), οι φτωχότερες κοινωνικές ομάδες και οι αουτσάιντερ.
5. Στο νοσηρό αυτό πλαίσιο, η περίφημη "τιμωρία", το να μπουν, για παράδειγμα, κάποιοι στη φυλακή, ικανοποιεί το δημόσιο αίσθημα, όχι όμως το δημόσιο συμφέρον. 

Δεν μπορείς να πάρεις πίσω τα "κλεμμένα", γιατί δεν μπορείς να "τρέξεις" ανάποδα το νήμα της πολιτικής και οικονομικής ιστορίας και να αναιρέσεις τις επιπτώσεις της (διαχρονικής) φοροδιαφυγής, της (διαχρονικής) ευνοιοκρατίας ή της (διαχρονικής) σπατάλης. 

Το έγκλημα επί του κράτους είναι, εν τέλει, ένα έγκλημα χωρίς τιμωρία. Όσοι έφαγαν έφαγαν, όσοι έχασαν έχασαν. Το αποτέλεσμα είναι τελικό και αμετάκλητο. Και τα κορόιδα είναι αμετακλήτως κορόιδα.
6. Υπάρχουν "κλειδιά" για το παρόν και το μέλλον; 

Η στρατηγική για το χρέος (δηλαδή το μνημόνιο) όχι μόνον υπονομεύει, ελλείψει πόρων, τη στρατηγική μεταρρύθμισης του κράτους, αλλά και την περιορίζει, λόγω του δημοσιονομικού τραύματος, στο αναγκαίο αλλά ανεπαρκές "ποτέ ξανά". 

Το ζητούμενο όμως σήμερα για το ελληνικό κράτος- και για κάθε κράτος- είναι πιο φιλόδοξο και μοντέρνο από την αποκατάσταση του ορθολογισμού και της αποτελεσματικότητας της διοίκησης. 
7. Χωρίς μια στρατηγική μείωσης της "δομικής εξάρτησης" του κράτους (και της κοινωνίας) από τις αγορές, χωρίς τη διεύρυνση της οικονομικής περιμέτρου δράσης και της ικανότητας κοινωνικής και προνοιακής καινοτομίας των δημόσιων αρχών, η επιβεβλημένη μάχη για την αναμόρφωση της διοίκησης κινδυνεύει να είναι μάχη καθυστερημένης οπισθοφυλακής. 

Το ότι τα σημερινά διακυβεύματα περί κρατικής οργάνωσης δεν διαφέρουν πολύ από τα αντίστοιχα της βαυαροκρατίας και των περιόδων Τρικούπη και Ελ. Βενιζέλου αποτελεί καμπανάκι αναχρονισμού, ένδειξη ενός κλειστού μεταρρυθμιστικού ορίζοντα.

Συνοψίζοντας, τα έθνη που "κινούνται γρήγορα" είναι εκείνα που επιλύουν ταυτόχρονα τα προβλήματα του προηγούμενου ιστορικού κύκλου και εκείνα του επόμενου. 

Χωρίς την ταυτόχρονη επίλυση, θα παραμείνουμε, όπως έγραφε ο σατιρικός του 19ου αιώνα (παρατίθεται από Λ. Λούβη), περικλεισμένοι στη μικρή μας λίμνη, χωρίς έξοδο στη θάλασσα, "κοάζοντες βάτραχοι εις το τέλμα τους".

*Ο κ. Γεράσιμος Μοσχονάς είναι αναπληρωτής καθηγητής Συγκριτικής Πολιτικής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.
*πηγή: tovima.gr