Η κυβερνώσα αριστερά κατά την σκέψη του R. Unger, νου και εμψυχωτή του βραζιλιάνικου "θαύματος"

Roberto Unger : "Τι πρέπει να προτείνει η Αριστερά"

Μια παλιά αλλά πολύ επίκαιρη  ανάρτηση από το ιστολόγιο  left liberal synthesis

Το ιστολόγιο έχει μια ειδική σχέση με την σκέψη του R.Unger. Ταυτόχρονα σχεδόν με την δημιουργία του το LLS είχε το διδυμο αδελφακι του με τον φιγουρατζίδικο τίτλο Left agora towards a superliberalism και το οποίο είχε τον σκοπό να διαδόσει την σκέψη του RU.

Η προσπάθεια έμεινε στην καλή πρόθεση αλλα το ιστολόγιο παραμένει στην θέση του. Ο φιγουρατζίδικος τίτλος του αδελφού ιστολογίου αποδίδει συνοπτικά και τους λόγους που βρήκαμε τόσο ερεθιστικό το έργο του UR.

Συνοπτικά είναι

1. Η καταστατική οπτική από την πλευρά μιας αυτόνομης Αριστεράς των κινημάτων, των εργαζομένων, και των εκάστοτε αδυνάτων (1)(2)(3)(7)(20)

2. Η αμφισβήτηση μιας «φυσικής» έννοιας της αγοράς, της δημοκρατίας και η διερεύνηση όλων των πειραματικών μορφών τους,στο αξιακό πλαίσιο της αριστεράς (4)(12)(13)

3. Η στόχευση μιας ιδέας που οικειοποιείται «από τα αριστερά» τον φιλελευθερισμό, και την οποία ονομάζει «υπερ φιλελευθερισμό»(16)

Ευτυχώς το πρώτο βιβλίο του Unger μεταφράστηκε στα Ελληνικά και η ημιτελείς προσπάθειες του κάθε ιστολόγου ίσως περισσεύουν. Κυκλοφόρησε λοιπόν το "Τι πρέπει να προτείνει η Αριστερά" και θα προσπαθήσουμε όμως να αναλύσουμε γιατί το βιβλίο και η σκέψη του Unger είναι τόσο σημαντικά. Ο Αμερικανοβραζιλιάνος γερμανικής καταγωγής Unger, είναι τυπικά καθηγητής της Νομικής σχολής στο Harward. Τα τελευταία όμως δέκα χρόνια κατόπιν πρόσκλησης του Loula βρέθηκε στην Βραζιλία ως οικονομικό στέλεχος στην Κυβέρνηση. Πρόσφατα επέστρεψε στις ΗΠΑ.

Ο RU έχει διατυπώσει μια συνεκτική ιδιοσυγκρασιακή θεωρία που περιλαμβάνει την φιλοσοφία, την νομική, το διεθνές εμπόριο και την Αριστερά. Υπερβαίνει τις δυνατότητες μας να την παρουσιάσουμε όλη, αλλα οποιος ενδιαφέρεται μπορεί να ανατρέξει στο πρόσφατο βιβλίο του Ξ. Παπαρηγόπουλου "Η Πολιτική και Νομική Σκέψη του Roberto Unger" (2008). Στην περίπτωση μας όμως δεν ενδιαφέρει η ακαδημαική αποτίμηση, αλλά η σκέψη ως εμπλουτισμός στον προβληματισμό και την πράξη πολιτών.

Κύριο μοτίβο στον Unger είναι η αμφισβήτηση της «φυσικότητας» των κοινωνικών δομώ, διαδικασιών και τυχαιοτήτων. Αμφισβητεί τις «βαθιές δομές» , τους «νόμους» ως αντικείμενο έρευνας. Μοιάζει με τον Marx στην κριτική αποκάλυψη της πραγματικότητας,και έτσι διανοείται με τις έννοιες των τάξεων,της θεωρίας της αξίας,αλλά είναι στην αντίθετη πλευρά οταν αναφέρεται σε συστήματα ,ιστορικές αναγκαιότητες κλπ. Ταυτόχρονα με την δυσπιστία του στις γενικές αφηρημένες έννοιες (καπιταλισμός,σοσιαλισμόςκλπ) εμβαθύνει και αναδεικνύει τις ιδιαιτερότητες των οικονομιών εντός του πλαισίου του εθνικού κράτους.

Ο RU διαπραγματεύεται μια θεωρία για την αριστερά, και την έμπρακτη αμφισβήτηση, με βάση δύο αρχές. Την πλουραλιστική συνύπαρξη όλων των μορφών οικονομικής δράσης, και την δυνατότητα δημοκρατικού και θεσμικού πειραματισμού(5). Προκρίνει την οικειοποίηση απο την αριστερά του μετασχηματισμού ως αυταξία (15). Με βάση αυτές τις αρχές εμβανθύνει τα τρέχοντα ζητήματα. Οι αρχές αυτές επανέρχονται συνεχώς στον προβληματισμό του και «φωτιζουν» τις προτάσεις του.

Συνοψίζουμε: αντιμετώπιση της κοινωνίας ως «τεχνούργημα» (articraft), δυσανεξία στις μεγα έννοιες, μέριμνα για τον πλουραρισμό, και επιθετική αναζήτηση της θεσμικής καινοτομίας (6).

Στο φόντο αυτό, ο Unger διατυπώνει την έννοια της «δημοκρατίας υψηλής ενέργειας» (ζέουσα ή κινητοποιούσα δημοκρατία) την οποία προβάλει ως κλειδί.

Ο RU ξεκινά με την διαπίστωση ότι σε καιρό κρίσεων ή πολέμου οι οικονομίες, κινητοποιούν όλους τους πόρους του υπερβαίνοντας όλες τις ιδεολογικές εκκινήσεις. ΠΧ οι ΗΠΑ ενώ είναι το πιο «φιλελεύθερο» κράτος προ της κρίσης, αμέσως μετά στην περίοδο Roosevelt πολύ πετυχημένα εμπλέκει το κράτος στην οικονομία, σε ένα πλέγμα πολύ πιο εκτεταμένο και από την κλασσική Ευρωπαική Σοσιαλδημοκρατία. Αυτό υποδηλώνει ότι η κινητοποίηση των πόρων είναι αναπάντεχα αποτελεσματική όταν δημιουργηθούν οι κατάλληλες προϋποθέσεις. 

Άρα ζητούμενο είναι η εντατική κινητοποίηση των πόρων «ως εαν» να είμαστε σε πόλεμο.
Προκρίνεται λοπόν ...

Σε ποιους απευθύνεται η δημοκρατική Αριστερά;

η δύναμη-φορέας του κοινωνικού μετασχηματισμού ήταν πάντα εδώ

- η Αριστερά όμως είχε δεμένα τα μάτια...

Αναδίφηση στις σκέψεις του Roberto Unger*

Σήμερα η Αριστερά μοιάζει να μην είναι σε θέση να πει τι ακριβώς υποστηρίζει εκτός από την κρατική διεύθυνση της οικονομίας ή την αναδιανεμητική άμβλυνση των ανισοτήτων και ανασφαλειών.

Η Αριστερά πάσχει από την έλλειψη μιας εναλλακτικής πρότασης.

Το εύρος των φιλοδοξιών της συρρικνώνεται δραματικά όσο καθίσταται όμηρος των περιορισμών της οικονομικής ανάπτυξης και της δημόσιας χρηματοδότησης, δίχως να μπορεί να απεγκλωβιστεί.

Έχει και η ίδια εγκλωβιστεί στην κυριαρχούσα εκλογίκευση ότι υπάρχει μια μικρή λίστα θεσμικών επιλογών στις ανθρώπινες κοινωνίες (πχ φεουδαρχία, καπιταλισμός). Ότι κάθε μια από αυτές τις επιλογές αντιπροσωπεύει ένα αδιαίρετο σύστημα του οποίου όλα τα στοιχεία στέκουν ή καταρρέουν μαζί. Ότι η αλληλοδιαδοχή αυτών των συστημάτων προωθείται από ακατάβλητους ιστορικούς νόμους.

Θάπρεπε αντίθετα να θεωρήσει τις οικείες θεσμικές μορφές ως ένα υποσύνολο ενός πολύ ευρύτερου συνόλου θεσμικών δυνατοτήτων. Και να αναστοχαστεί και να επαναδιαμορφώσει το θεσμικό πλαίσιο για την παραγωγή, την πολιτική και την κοινωνική ζωή, ένα πλαίσιο του οποίου την διατήρηση και την αυθεντία η παραδοσιακή σοσιαλδημοκρατία αποδεχόταν πάντοτε παθητικά.

Ο μαρξισμός ως δόγμα είναι νεκρός. Ο σοσιαλισμός ως πρόγραμμα ίσως και να έχει απολέσει το νόημά του ως εναλλακτικής πρότασης στην υπάρχουσα πραγματικότητα.

Η τάξη παρ' όλα αυτά επιβιώνει.

Ένα σύστημα τεσσάρων τάξεων επισκιάζει τις ευκαιρίες των ατόμων, υπονομεύοντας τις υποσχέσεις της δημοκρατίας.

Στην κορυφή η τάξη των ελευθέρων επαγγελματιών, μάνατζερ και εισοδηματιών που συγκεντρώνουν στα χέρια τους πλούτο και εξουσία - την δύναμη να κάνουν ό,τι θέλουν.

Κάτω από αυτήν η τάξη των μικρών επιχειρηματιών που εκμεταλλεύεται τον εαυτό της κυρίως μέσω της επιστράτευσης οικογενειακής εργασίας.

Την ακολουθεί η τάξη υπαλλήλων και εργατών που εργάζονται ως μισθωτοί σε εξειδικευμένες εργασίες εκτελώντας εντολές.

Τέλος, μια υπο-τάξη από περιστασιακά απασχολούμενους, εθνοτικές μειονότητες και ξένους, καταδικασμένους σε ασταθείς και αδιέξοδες εργασίες, αβεβαιότητα και στέρηση.

Οι άνθρωποι αποζητούν μια μετριοπαθή ευημερία και ανεξαρτησία.

Βλέπουν τον εαυτό τους εγκλωβισμένο - ξυπνούν μια μέρα και ανακαλύπτουν ότι διάγουν τη μοναδική ζωή που θα γνωρίσουν. Τείνουν συχνά στην ιδέα, λόγω έλλειψης άλλων τρόπων προκειμένου να ακολουθήσουν τις φιλοδοξίες τους, να ανοίξουν μια μικρή οικογενειακή επιχείρηση.

Η Αριστερά δεν διέπραξε μεγαλύτερο στρατηγικό λάθος στην ιστορική της διαδρομή κατά τους δύο τελευταίους αιώνες από το να επιλέξει τους μικροαστούς ως εχθρούς της ή στην καλύτερη περίπτωση ως υποχρεωτικούς συμμάχους προσδιορίζοντας ως κεντρικό της εκλογικό πυρήνα το οργανωμένο βιομηχανικό εργατικό προλεταριάτο. Κι αυτό δεν είναι παρά μια ακόμη ομάδα ειδικών συμφερόντων ανάμεσα σε άλλες που απαιτεί προστασία και προνόμια.

Η (μικροαστική) τάξη την οποία εγκατέλειψε η Αριστερά έγινε η βάση για τα πολιτικά κινήματα που την νίκησαν!

Σήμερα το επίδικο είναι: Θα παραμείνουν οι καινούργιοι τρόποι παραγωγής και εκπαίδευσης, οι οποίοι υπόσχονται τη μεγάλη ενίσχυση των παραγωγικών μας δυνάμεων, περιορισμένοι σε ορισμένους προχωρημένους τομείς της παραγωγής και εκπαίδευσης;

Ή θα γίνουν προσβάσιμοι σε ευρεία τμήματα της κοινωνίας και σε πολλούς τομείς της οικονομίας;

Στην απάντηση αυτού του ερωτήματος στηρίζονται οι ευκαιρίες μας για την πραγμάτωση του στόχου της κοινωνικά ενσωματωμένης οικονομικής ανάπτυξης.

Κι αυτό που μετρά περισσότερο στην οικονομική ανάπτυξη όσο και σε άλλες πτυχές της πρακτικής προόδου, είναι η ικανότητά μας να συνεργαζόμαστε. Οι πλέον πολλά υποσχόμενες συνεργατικές πρακτικές είναι όσες μπορούν να προσαρμοστούν εύκολα στην επαναλαμβανόμενη καινοτομία.

Η πρακτική επιτυχία και αποτυχία των σύγχρονων κοινωνιών εξαρτάται από το επίπεδο συνεργασίας τους.

Οι προοδευτικοί δεν θα πρέπει να επαναλάβουν το λάθος των μαρξιστών, θεωρώντας ότι οι απαιτήσεις της πρακτικής προόδου τελικά και αναγκαία θα ανοίξουν τον δρόμο για την προοδευτική αλλαγή.

Πως μπορεί η Αριστερά να σπάσει τον (μη αναγνωρισμένο) φαύλο κύκλο της απόλυτης εξάρτησης από την κρίση ως ευκαιρίας αλλαγής; Μπορεί και πως να εντοπίζει τις λανθάνουσες κρίσεις στις κρυμμένες τραγωδίες του ατομικού άγχους, του φόβου, της αβεβαιότητας και ανικανότητας, τα οποία επαναλαμβάνονται χιλιάδες φορές στη ζωή των σύγχρονων κοινωνιών;

Οι εργαζόμενοι που θέλουν να είναι αυτόνομοι και τα έθνη που θέλουν να ακολουθήσουν τον δικό τους δρόμο είναι οι κύριες δυνάμεις οι οποίες πρέπει να εκφραστούν από τις προτάσεις της Αριστεράς.

Ως το κόμμα του μετασχηματισμού η Αριστερά πρέπει να μετατρέψει την αμφισημία του περιεχομένου των ομαδικών συμφερόντων σε ευκαιρία.

Συνδυάζοντας τη διαπραγμάτευση μεταξύ οργανωμένων μειονοτήτων με την κινητοποίηση των ανοργάνωτων πλειονοτήτων και απορρίπτοντας την καταστροφή ως εναρκτήρια συνθήκη της αλλαγής.

Με ένα είδος πολιτικής που αμφισβητεί την αντίθεση μεταξύ επανάστασης και μεταρρύθμισης και εφαρμόζει την δομική αλλαγή με τον μοναδικό τρόπο που μπορεί μια τέτοιου είδους αλλαγή να εφαρμοστεί: τμηματικά και σταδιακά.

Η πιο επίμονη φιλοδοξία των εργαζομένων είναι περισσότερο μικροαστική παρά προλεταριακή: να συνδυάσουν έναν βαθμό ευημερίας με ένα ελάχιστο ανεξαρτησίας, φιλοδοξία που περιλαμβάνει την επιθυμία δημιουργίας μιας υποκειμενικότητας, μια πλήρη ζωή γεμάτη συνειδητότητα, βιώματα και αγώνα όπως οι χαρακτήρες στις ταινίες.

Στόχο λοιπόν ενός αριστερού προγράμματος, δεν μπορεί παρά να αποτελεί πάντα η πρακτική πρόοδος της κοινωνίας και η τεχνολογική καινοτομία και ταυτόχρονα η χειραφέτηση του υποκειμένου από την παγιωμένη κοινωνική διαίρεση και ιεραρχία.

Φορέας και επωφελούμενος (ενός τέτοιου προγράμματος) είναι ένα και το αυτό πρόσωπο: το πραγματικό - το με σάρκα και οστά αδύναμο άτομο, με τα συμφέροντα και τις επιθυμίες του, θύμα των περιστάσεων, που όμως καμία περίσταση δεν μπορεί ποτέ να το περιορίσει ολοκληρωτικά.

Αυτές οι πραγματικές δυνάμεις των πραγματικών προσώπων μπορούν να καταλάβουν το χώρο του εκλογικού πυρήνα της Αριστεράς.

Και επιτέλους η Αριστερά να ξαναβρεί την τάξη της και το εκλογικό της σώμα.

Σε αυτή την χαμένη τάξη των πραγματικών προσώπων μισθωτών και μικροεπιχειρηματιών με τα "μικροαστικά" όνειρα και επιθυμίες απευθύνεται η Δημοκρατική Αριστερά. Και αυτή είναι η παρεξηγημένη δύναμη αλλαγής που χαρίσαμε στο παρελθόν στην σοσιαλδημοκρατία...

*σημείωση: όλο το κείμενο, εκτός από την τελευταία φράση, αποτελείται από προτάσεις που βρίσκονται ατόφιες σχεδόν στο βιβλίο του R.M.Unger "Τι πρέπει να προτείνει η Αριστερά".

Η επιλογή της σειράς τους και η συσχέτισή τους όμως ανήκει ολοκληρωτικά σε μένα. Είμαι ο μοναδικός υπεύθυνος της (δημιουργικής ελπίζω) ανωτέρω κοπτοραπτικής. Είναι όμως τόσο μεστές νοήματος και περιεχομένου οι ιδέες του που στέκουν ακόμα κι αν ανακατέψει κάποιος την τράπουλα και την προσαρμόσει αυθαίρετα στην ελληνική πραγματικότητα... Δένει θαυμαστά. Όσοι λοιπόν ασχολείστε με το πρόγραμμα της ΔΑ, διαβάστε οπωσδήποτε αυτό το βιβλίο.

Ένα βιβλίο για αυτό το καλοκαίρι και μερικές σκέψεις που προκύπτουν διαβάζοντάς το

Γεμάτο φρέσκια σκέψη, ιδέες και εναλλακτικές διεξόδους, γεμάτο έμπνευση. Δεν το διαβάσατε; Χάσατε! Ειδικά εσείς της Δημοκρατικής Αριστεράς...

Δεν κάνω βιβλιοκριτική. Αλλά διαβάζοντας το βιβλίο του Roberto Unger κατακλύστηκα ευχάριστα από συνειρμούς και αισιόδοξες σκέψεις που επιτέλους έδεναν σκόρπιους προβληματισμούς σε μια παραγωγική σειρά. Διαβάστε το βιβλίο: μπορεί να πάθετε το ίδιο...

(ευχαριστίες στον lls που μας τον γνώρισε. Για σπασίκλες: robertounger.com )

Επανάσταση ή μεταρρύθμιση; Σκουριασμένο ψευτοδίλημμα

Το ζητούμενο παραμένει ο πολιτικός μετασχηματισμός της κοινωνίας

Υπάρχουν εναλλακτικές; Ένα σχόλιο...

Ο πολιτικός μετασχηματισμός της κοινωνίας δεν γίνεται με θέσφατα. Γίνεται με διαρκή, θεμελιωμένο θεσμικό πειραματισμό βασισμένο στην καλλιέργεια ικανοτήτων ομαδικής συνεργασίας και δημιουργικής σκέψης. Δεν γίνεται με μάχες οπισθοφυλακών για την τιμή των όπλων.

Ζητούμενο για τις δυνάμεις της Αριστεράς και της Οικολογίας, της Οικολογίας και της Αριστεράς, είναι η ενίσχυση της ικανότητας της κοινωνίας για επίλυση προβλημάτων και άρα αδιεξόδων και όχι απλά η επιβράδυνση των συνεπειών της οικονομίας της αγοράς.

Στην προσπάθεια αυτή είναι απαραίτητη η καταπολέμηση του παραλυτικού δογματισμού στην σκέψη που γεμίζει ανυπομονησία και απογοήτευση τον προοδευτικό κόσμο και τον περιορίζει σε αδιέξοδους μονοδρόμους πολιτικής παρέμβασης. Θα αποδεχτούμε αργά ή γρήγορα ότι δεν υπάρχει ένα σύνολο καθορισμένων θεσμικών εναλλακτικών προτάσεων όπως καπιταλισμός, κομμουνισμός ή σοσιαλισμός - αντίθετα αυτό που αντιμετωπίζουμε είναι περισσότερο μια μεθοδευμένη και καταθλιπτική δικτατορία απουσίας εναλλακτικών. Και σε αυτήν θάπρεπε να αντισταθούμε...

Αυτό που σίγουρα έχει αποτύχει είναι η δέσμευση των μετανεωτερικών κοινωνιών να εκπληρώσουν την κεντρική υπόσχεση της δημοκρατίας τους για πραγμάτωση των δημιουργικών δυνατοτήτων του ανθρώπου σε ένα περιβάλλον ισότητας και ελευθερίας.

Κι όσο η κρίση της δημοκρατίας βαθαίνει σε οικονομικό και περιβαλλοντικό επίπεδο τόσο πιο επείγουσα γίνεται η ύπαρξη μιας ευφάνταστης οικο-αριστεράς, με βλέψεις όχι απλά την μεγαλύτερη δυνατή ισότητα και προστασία του περιβάλλοντος αλλά την σπουδαιότερη, το δυνατόν μεστότερη νοήματος ζωή των ανθρώπων.

Τα διλήμματα του τύπου "επανάσταση ή μεταρρύθμιση" σήμερα είναι οριστικά ψευδή. Εκφράζουν περισσότερο ιστορικές αναζητήσεις του περασμένου αιώνα. Σήμερα είναι έκφραση σύγχυσης, ανυπομονησίας, αδιεξόδου και δέσμευσης στην δογματική σκέψη.

Αντίθετα, είναι καιρός για φρέσκο αέρα στα πανιά της δημοκρατικής οικο-αριστεράς μακριά από το προκατασκευασμένο θεώρημα. Ούτε μοιρολατρική αποδοχή της κοινωνίας της αγοράς υπό την παρούσα μορφή της και αυτοπεριορισμός στον δυνατό εξανθρωπισμό της ούτε άρνηση της εμπνευσμένης τμηματικής και σταδιακής δομικής αλλαγής της λόγω ενοχικού συνδρόμου απέναντι στην κομμουνιστική ουτοπία - δεν προδίδεται έτσι η ουτοπία, προδίδεται από όποιον την κάνει θρησκεία και χιλιασμό.

Δεν είναι θέμα "αντικειμενικών συνθηκών" όπως ευαγγελίζονται οι προφήτες της κατάληψης των χειμερινών ανακτόρων (η ιστορία ως γνωστόν επαναλαμβάνεται ως φάρσα) αλλά συνειδητοποίησης ότι η εφαρμογή συγκεκριμένων προτάσεων είναι προϋπόθεση για την διεκδίκηση των ονείρων μας κι όχι άρνησή τους.

Ιδέες υπάρχουν αλλά πρέπει να συζητηθούν σοβαρά. Ο λόγος που κομμάτι της ανανεωτικής και ριζοσπαστικής αριστεράς αυτονομήθηκε και η πολιτική οικολογία απέκτησε δική της έκφραση είναι η πραγματοποίηση μιας πλατιάς συζήτησης των νέων ιδεών μέσα στην κοινωνία, ελεύθερα και πέρα από τα κομματικά στεγανά και τις ιδεολογικές ορθοδοξίες.

Προωθητικοί συνδυασμοί άμεσης και αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας ανοιχτοί στην αναθεώρηση (ως φορείς αλλαγής), εγκαθίδρυση ποικιλίας μορφών αγοράς και κοινωνικής εργασίας (δεν υπάρχει κοινωνία χωρίς αγορά ούτε η σημερινή είναι η μοναδική της μορφή), αποδυνάμωση των τάξεων μέσα από την ριζοσπαστικοποίηση της αξιοκρατίας, συνύπαρξη διαφορετικών ιδιοκτησιακών καθεστώτων, συμμετοχή των εργαζομένων στα κέρδη, πλήρης και ισότιμη πρόσβαση κάθε επιχειρούντος/ούσας στις τεχνολογίες, την πίστωση και τους πόρους, ανάδυση της κοινωνικής και περιβαλλοντικής κληρονομιάς σε βάρος της συγγενικής, ανακατεύθυνση της παγκοσμιοποίησης με υψηλό επίπεδο εγχώριας αποταμίευσης και πλήρη κινητοποίηση των εθνικών πόρων με διαρκή θεσμικό πειραματισμό κλπ κλπ.

Όλες αυτές οι ιδέες μπορούν να εκφράσουν έναν υγιή αντισυστημισμό έναντι του δογματικού και κυρίως τελετουργικού (όσο μοδάτου και αδιέξοδου ταυτόχρονα) που κατατρύχει τα μυαλά και τις ψυχές πολλών προοδευτικών ανθρώπων και τους οδηγεί σε ένα φαύλο καταθλιπτικό κύκλο άρνησης και θυμού, ελπίδων και κενού.

Η οικο-αριστερά μπορεί να παραμείνει πιστή στις καλές προθέσεις της μόνο αν προτείνει το καινούργιο σε μια μορφή που να επιτρέπει στον καθένα να συμβάλλει στην δημιουργία του και όχι αφήνοντας αυτήν την δημιουργική ισχύ συγκεντρωμένη στα χέρια των προωθημένων ελίτ. Δεν έχει τύχη η όποια επανάληψη χρεοκοπημένων ασυμμετοχικών μορφωμάτων έστω με κάποιες επιδερμικές βελτιώσεις. Απαιτείται καθολικότητα μετασχηματισμών στους πολιτικούς φορείς και την κοινωνία, χειραφετητικές μεταρρυθμίσεις, κινηματισμός με δημοκρατία και προσφορά εμπειρίας στην δυνατότητα αυτοδημιουργίας του ατόμου: μια νέα κοινωνία κι ένας φορέας αλλαγής πανομοιότυποι, φορείς αέναου θεσμικού πειραματισμού (και με αυτήν την έννοια "διαρκούς επανάστασης").

Σε μια τέτοια πορεία φαίνεται ουσιώδης η υιοθέτηση του Μέσου Δρόμου (και όχι κάποιου τρίτου...) στην επίλυση οργανωτικών και πολιτικών διλημμάτων. Αντί πχ της απολυτότητας στην επιλογή ενός αμεσοδημοκρατικού ή αντιπροσωπευτικού τύπου οργάνωσης μπορεί να δοκιμαστεί ένας συνδυασμός των δύο στην μορφή ενός ήπιου πλουραλισμού που να επιτρέπει και την έκφραση και την λειτουργικότητα.

Στην παραγωγή πολιτικής μπορεί να επιχειρηθεί επίσης απεμπλοκή από την δικτατορία των λέξεων και των νοημάτων τους με την οικειοποίηση όλων των δυνατών αποχρώσεών τους στην νοηματοδότηση του επιθυμητού σκοπού. Έτσι πχ η πολιτική ανυπακοή που είναι σημαντικό εργαλείο προώθησης ριζοσπαστικών μεταρρυθμίσεων, δεν πρέπει να χαριστεί σε όσους ασχολούνται σχεδόν επαγγελματικά (ΚΚΕ) με την τελετουργική της χρήση για κομματικό όφελος ή σε όσους την βλέπουν απλά συμβολικά. Απαιτείται ουσιώδης και όχι φαντασιακή ανυπακοή γι αυτό και επανοικειοποίηση της έννοιας στην δράση...

Για να πάψει η οικο - αριστερά να παρουσιάζεται όμηρος των περιορισμών της οικονομικής ανάπτυξης και της δημόσιας χρηματοδότησης οφείλει να παρουσιάσει τις δικές της εναλλακτικές προτάσεις θαρραλέα και χωρίς τα σύνδρομα της τελικής λύσης και του απόλυτου καθοδηγητικού θεωρήματος.

Διαρκής πειραματισμός με συμμετοχικότητα και βελτιωτική αναθεώρηση - ότι δηλαδή κάνουμε στη ζωή μας.

Αν χάσει αυτήν την ζωντάνια θα μείνει άλλο ένα κύμβαλο αλαλάζον... Κι έχουμε αρκετά.