Είναι άξια προσοχής η σχετική ψυχραιμία με την οποία αντιμετωπίζουν οι Έλληνες τις περικοπές στο Σύστημα Κοινωνικής Ασφάλισης και σε μεγάλο βαθμό αυτό πρέπει να οφείλεται στο ότι πολλοί πιστεύουν ότι είναι προσωρινές. Δεν είναι έτσι. Η προοπτική μιας μακράς περιόδου ύφεσης, ή πολύ βραδείας οικονομικής ανάκαμψης, σε συνδυασμό με τις δημογραφικές τάσεις αποκλείει την επιστροφή στο ΣΚΑ όπως το ζήσαμε ως πρόσφατα.
Η σκληρή διαπίστωση είναι ότι η γενιά μας έχει «φάει» τα λεφτά των παιδιών και των εγγονών μας και ότι το ΣΚΑ είναι από τους κύριους συντελεστές της κρίσης. Το ΣΚΑ, όπως είχε οργανωθεί δεν υπάρχει πια, αλλά επειδή χρειάζεται να έχουμε κάποιο σύστημα είναι επείγον να αρχίσουμε να σκεφτόμαστε ποιο θα είναι αυτό.
από το τεύχος 46 της The Athens Review of books
του Παναγή Βουρλούμη
Σχεδόν δεν περνά μέρα που ανοίγοντας τις εφημερίδες να μην διαβάσουμε ειδήσεις σχετικές με το Ασφαλιστικό ή κάποιο από τα Ταμεία και Οργανισμούς που το απαρτίζουν. Κατά κανόνα οι ειδήσεις αφορούν περικοπές σε συντάξεις, προτάσεις για αύξηση ορίων ηλικίας, αδυναμία καταβολής συντάξεων και άλλων παροχών, ή επίσημες διαβεβαιώσεις ότι θα καταβληθούν οπωσδήποτε. Επίσης άσπρες και μαύρες τρύπες, δανεισμούς μεταξύ φορέων, κυνήγι εισφοροδιαφυγής, αποκάλυψη διαχειριστικών σκανδάλων και άλλα παρόμοια.
Τα 2,7 εκατομμύρια άνθρωποι που έχουν συνταξιοδοτηθεί δεν χρειάζεται να διαβάζουν τις εφημερίδες για να πληροφορούνται ότι το Σύστημα Κοινωνικής Ασφάλισης (ΣΚΑ) αντιμετωπίζει προβλήματα. Το εισπράττουν άμεσα με αλλεπάλληλες μειώσεις και καθυστερήσεις καταβολών συντάξεων και παροχών.
Εκείνοι πάλι που περιμένουν να συνταξιοδοτηθούν βρίσκονται σε συνεχή αγωνία. Δεν ξέρουν πόσα χρόνια ακόμη θα χρειαστεί να δουλεύουν, τι θα πάρουν τελικά, αν θα πάρουν κάτι και πότε. Η κατάσταση διαφέρει από Ταμείο σε Ταμείο αλλά παντού είναι διάχυτη η ανασφάλεια. Προφανώς κάτι πάει πολύ στραβά με το ΣΚΑ και το ζήτημα αφορά το πανελλήνιο. Αξίζει λοιπόν τον κόπο να προσπαθήσουμε να περιγράψουμε σύντομα τις αιτίες της κρίσης και να προσπαθήσουμε να δούμε τι επιφυλάσσει το μέλλον.
Συνήθως ταυτίζουμε το ΣΚΑ με τις συντάξεις, αλλά δεν πρέπει να μας διαφεύγει ότι οι συντάξεις αποτελούν μόνο το μισό της δαπάνης για κοινωνική πρόνοια, που είναι συνολικά περίπου το 45% του Προϋπολογισμού (2011).
Το άλλο μισό αφορά υγεία, αρωγή και γενικές δαπάνες. Είναι εγκατεσπαρμένο σε προϋπολογισμούς υπουργείων και εκατοντάδων φορέων και αποτελεί εστία διαφθοράς και διαχειριστικό εφιάλτη.
Το άρθρο αυτό ασχολείται κυρίως με το συνταξιοδοτικό, αλλά όπου χρειάζεται γίνεται αναφορά στο σύνολο της κοινωνικής δαπάνης. Τα στοιχεία και οι στατιστικές για την ασφάλιση και την πρόνοια προέρχονται από διαφορετικές πηγές, υπολογίζονται από την κάθε μία με τον δικό της τρόπο και σπάνια συμφωνούν μεταξύ τους. Παραθέτω αριθμούς όπου είναι απολύτως απαραίτητο σαν τάξεις μεγεθών. Στη συλλογή στοιχείων είχα πολύτιμη βοήθεια από τους ερευνητές του ΙΟΒΕ Μιχάλη Βασιλειάδη και Σοφία Σταυράκη, οι απόψεις και γνώμες του άρθρου όμως είναι αποκλειστικά δικές μου.
Το ΣΚΑ οργανώθηκε και άρχισε να λειτουργεί μεταπολεμικά επάνω σε κεφαλαιοποιητικές και ανταποδοτικές αρχές.
Η βασική παραδοχή ήταν ότι στα πρώτα χρόνια της λειτουργίας του, που οι εργαζόμενοι θα ήταν νέοι και πολύ περισσότεροι από τους συνταξιούχους, θα έβαζε κατά μέρος υψηλά κεφάλαια η απόδοση των οποίων θα του επέτρεπε να πληρώνει αργότερα συντάξεις και να λειτουργεί επ’ αόριστον.
Πολύ νωρίς προέκυψε ότι η απόδοση των κεφαλαίων δεν αρκούσε για να καλύπτει τις συντάξεις και έτσι σταδιακά το σύστημα εξελίχθηκε σε διανεμητικό. Με άλλα λόγια, οι εισφορές των εργαζομένων άρχισαν να πηγαίνουν κατευθείαν σε συντάξεις.
Ο ένας λόγος ήταν οι υψηλές συντάξεις ορισμένων ομάδων, η ένταξη στο σύστημα μεγάλων ομάδων που δεν είχαν εισφέρει και η έξοδος σε συνταξιοδότηση σε μικρές ηλικίες. Ο άλλος, οι χαμηλές αποδόσεις από τη διαχείριση των κεφαλαίων που, όπως θα δούμε παρακάτω, είχε αναλάβει να κάνει το κράτος. Συνέβαλαν και οι δημογραφικές εξελίξεις που ανέτρεψαν βασικές παραδοχές επάνω στις οποίες είχε σχεδιαστεί το σύστημα. Το προσδόκιμο ζωής αυξάνεται συνεχώς, η γεννητικότητα μειώνεται, αλλά το σύστημα δεν έχει την ικανότητα ή τη βούληση να προσαρμόζεται σε νέες πραγματικότητες· π.χ. το σύστημα «κουβαλά» μια υπάλληλο κάποιας ΔΕΚΟ που έφυγε στα 50 ακόμη 34 χρόνια κατά μέσον όρο.
Το διανεμητικό ή αναδιανεμητικό μοντέλο άντεξε μόνο για λίγο γιατί το σύνολο των εισφορών εργοδοτών και ασφαλισμένων, που είναι υψηλές σε σύγκριση με ευρωπαϊκά επίπεδα, δεν αρκούσε για να καλύψει τον όγκο των συντάξεων. Έτσι το κράτος αναγκάστηκε να αρχίσει να επιδοτεί το Σύστημα από τον τακτικό προϋπολογισμό.
Γιατί το κράτος ανέλαβε αυτό το βάρος; Σχεδόν αμέσως μετά την έναρξη λειτουργίας του ΣΚΑ η Πολιτεία αποφάσισε ότι θα έπαιρνε εκείνη τη διαχείριση των αποθεματικών των Ταμείων, ή πάντως των περισσοτέρων ...
