Γιάννης Μηλιός: "δεν περιμένουμε να μας υποδείξουν τις μεταρρυθμίσεις που πρέπει να κάνουμε"

"Ο ΣΥΡΙΖΑ είναι το κατεξοχήν κόμμα των μεταρρυθμίσεων"

Η διευθέτηση του χρέους αποτελεί προϋπόθεση για την ανάπτυξη της Ελλάδας, ενώ διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις είναι ούτως ή άλλως αναγκαίες, αναφέρει ο υπεύθυνος Οικονομικής Πολιτικής του ΣΥΡΙΖΑ, Γιάννης Μηλιός.

του Παναγιώτη Κουπαράνη*

- από την dw.de

Τη φημολογία περί φυγής καταθέσεων και GREXIT έχουν ξεκινήσει οι ηγεσίες των νυν κυβερνητικών κομμάτων της Ελλάδας, υποστηρίζει ο υπεύθυνος της Οικονομικής Πολιτικής του ΣΥΡΙΖΑ και καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας, Γιάννης Μηλιός. Πρόκειται για μια «πράξη απελπισίας» που έχει ως στόχο να «τρομοκρατήσει» τους έλληνες πολίτες. Σε αντίθεση όμως με το 2012 η «κινδυνολογία» αυτή δεν πρόκειται να επηρεάσει τους ψηφοφόρους. Και όχι μόνο. Όπως επισημαίνει σε συνέντευξη του προς την Deutsche Welle στο Βερολίνο, τούτη τη φορά οι υποστηρικτές ενός GREXIT στην ευρωπαϊκή πολιτική σκηνή ήταν λίγοι αλλά και πολύ σύντομα σίγησαν πάλι. Αυτό αφορά και τη Γερμανία:

«Είναι κρίμα που κάποιοι γερμανοί αξιωματούχοι ακολούθησαν στην αρχή για λίγο αυτή την ανεύθυνη πολιτική που στο κάτω-κάτω πλήττει τα συμφέροντα της Ελλάδας και της Ευρώπης, αποσταθεροποιεί το οικονομικό κλίμα, αποσταθεροποιεί την χρηματοπιστωτική αξιοπιστία ολόκληρης της Ευρώπης. Είναι ευτυχές γεγονός ότι πολύ γρήγορα κατάλαβαν ότι δεν έχει κανένα νόημα μια τέτοια πολιτική.»

Θα αξιοποιήσει η Ελλάδα την ευκαιρία ενός κουρέματος;

O Γ. Μηλιός αναπτύσσει την πρόταση για κούρεμα του μεγαλύτερου μέρους τους χρέους και αποπληρωμή του υπόλοιπου με ρήτρα ανάπτυξης

Πολύ περισσότερο όταν η πολιτική της λιτότητας που έχει συμφωνηθεί μεταξύ των δανειστών και της νυν κυβέρνησης οδηγεί σε αδιέξοδο. Όπως διευκρινίζει ο Γιάννης Μηλιός, για να είναι σε θέση η Ελλάδα να πληρώνει τους τόκους των δανείων θα πρέπει από το 2016 και μετά για δεκαετίες να έχει ετήσιους ρυθμούς ανάπτυξης του ΑΕΠ της τάξεως τουλάχιστον του 4,5%. Εκτός από το ότι καμία χώρα δεν θα μπορούσε να πετύχει έναν τέτοιο στόχο, τα όποια χρήματα του πλεονάσματος που θα επιτυγχάνονται θα ήταν πιο αποδοτικά εάν αξιοποιούνταν για την «ανάπτυξη και την κοινωνική συνοχή». Κάτι τέτοιο προϋποθέτει όμως τη βιωσιμότητα του ελληνικού χρέους.

Σε αυτό το σημείο ο κ. Μηλιός αναπτύσσει την πρόταση του ΣΥΡΙΖΑ για κούρεμα του μεγαλύτερου μέρους του χρέους και την αποπληρωμή του υπόλοιπου με ρήτρα ανάπτυξης σύμφωνα με το παράδειγμα της Γερμανίας το 1953. Μια αντίστοιχη λύση θα καθιστούσε βιώσιμο το χρέος της Ελλάδας, ενώ θα είχε παράλληλα και μια ηθική διάσταση: 

«Δηλαδή ότι το 1953, όταν η Δυτική Γερμανία βρέθηκε σε μια παρόμοια κατάσταση με αυτή που βρίσκεται σήμερα η Ελλάδα, το ελληνικό κράτος συνομολόγησε μαζί με τους άλλους δανειστές της Γερμανίας συμφωνία για περικοπή χρέους προκειμένου να μπορέσει να υπάρξει αυτό που μετά ονομάσαμε γερμανικό θαύμα: δηλαδή, η γρήγορη ανάπτυξη της χώρας και η βελτίωση της κατάστασης της πλειοψηφίας του γερμανικού λαού. Κάτι τέτοιο λοιπόν θα πρέπει να το δει ο ευρωπαίος πολίτης στα σημερινά δεδομένα», ανέφερε ο κ. Μηλιός.

Η Γερμανία τότε αξιοποίησε την ευκαιρία που της δόθηκε. Κατά πόσο θα την αξιοποιήσει όμως σήμερα και η Ελλάδα; Η δυσπιστία των ευρωπαίων πολιτών και των κυβερνήσεών τους είναι μεγάλη. Γιατί λοιπόν να εμπιστευθούν μια κυβέρνηση της Αριστεράς; Επειδή, όπως τονίζει ο Γιάννης Μηλιός, ο ΣΥΡΙΖΑ είναι το «κατεξοχήν κόμμα των μεταρρυθμίσεων». Σύμφωνα με τον κ. Μηλιό «η αναθεώρηση του φορολογικού συστήματος, η πάταξη της διαφθοράς, της λαθρεμπορίας, η διαφάνεια στο δημόσιο, η επιτάχυνση των διαδικασιών, το ευνοϊκό περιβάλλον για τις επενδύσεις είναι στους άμεσους στόχους μας.»

Παραμονή της Ελλάδας σε πρόγραμμα;

«Οι μεταρρυθμίσεις που είναι στην αρμοδιότητα μιας ελληνικής κυβέρνησης και του ελληνικού λαού (...) θα γίνουν με κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ έτσι και αλλιώς»

Παρά τις όποιες καλές προθέσεις, γεγονός είναι πάντως ότι οι δανειστές εξακολουθούν να επιμένουν ως προς την παραμονή της Ελλάδας σε πρόγραμμα έτσι ώστε να είναι δεσμευτικές τόσο η εφαρμογή ...

Το αδιέξοδο του καθεστωτικού μεταρρυθμισμού

"Ξεκινάμε από τα ζητήματα προστασίας της εργασίας και αναδιανομής του εισοδήματος και τα επεκτείνουμε σε μέτρα για την αντιμετώπιση της δημοσιονομικής κρίσης που μετατοπίζουν υπέρ της εργασίας το συσχετισμό των δυνάμεων (αύξηση των φορολογικών συντελεστών των κερδών στο 40%, κατάργηση φοροαπαλλαγών, φορολόγηση εκκλησιαστικής περιουσίας, περικοπή στρατιωτικών δαπανών κατά 50%, κλπ.). Στη συνέχεια και μόνο στη βάση των προηγούμενων θέτουμε ζητήματα που αφορούν την κρίση χρέους καθαυτή, όπως η αναδιαπραγμάτευσή του με όρους που να μη θίγουν τις συνθήκες διαβίωσης των εργαζομένων"

φοροαπαλλαγές, αμυντικές δαπάνες, εκκλησία...ας συγκεντρωθούμε σε αυτά τα τρία και μετά βλέπουμε

του Γιάννη Μηλιού*

Καθεστωτικός και ριζοσπαστικός μεταρρυθμισμός

Ο μεταρρυθμισμός αποτελεί βασικό άξονα της παρέμβασης της Αριστεράς, διότι στο πλαίσιο του καπιταλισμού είναι νοητή η βελτίωση της οικονομικής, κοινωνικής και πολιτικής θέσης των δυνάμεων της εργασίας.

Ο ριζοσπαστικός μεταρρυθμισμός αντιλαμβάνεται τα συμφέροντα της εργασίας ωςαυτοτελείς ταξικούς στόχους, στον «ορίζοντα» των οποίων βρίσκεται η ανατροπή του καπιταλισμού. Οι αλλαγές που επιζητεί δεν εστιάζονται γενικώς στην «πρόοδο της χώρας», διότι η «χώρα» είναι ένας καπιταλιστικός κοινωνικός σχηματισμός κι η «πρόοδός» της συνδέεται με την ενίσχυση της καπιταλιστικής συσσώρευσης και εκμετάλλευσης των εργαζομένων. Οι μεταρρυθμίσεις που προτείνει στοχεύουν στη μετατόπιση του ταξικού συσχετισμού δύναμης, «δείχνουν» τη δυνατότητα και δυναμική της αντικαπιταλιστικής προοπτικής: «Οι άνθρωποι πάνω από τα κέρδη», για μια «οικονομία των κοινωνικών αναγκών και του κοινωνικού ελέγχου», σε αντιδιαστολή με την οικονομία της μεγιστοποίησης του κέρδους.

Σε αντίθεση με αυτή τη στρατηγική, ο καθεστωτικός μεταρρυθμισμός είτε θεωρεί τη βελτίωση των όρων ύπαρξης της εργατικής τάξης ως «προϋπόθεση» για την πρόοδο του εγχώριου καπιταλισμού (η αύξηση των μισθών θα επιφέρει αύξηση της ζήτησης, επομένως ταχύτερους ρυθμούς συσσώρευσης κεφαλαίου), είτε αντιλαμβάνεται την πρόοδο του εγχώριου καπιταλισμού ως προϋπόθεση για τη βελτίωση των όρων ύπαρξης της εργασίας. Η «ορθή ανάπτυξη της οικονομίας» θα ωφελήσει, υποτίθεται, και τους εργαζόμενους.

Ο καθεστωτικός μεταρρυθμισμός της Αριστεράς: "Έξοδος από το ευρώ και την Ε.Ε."

Η συντηρητική «πατριωτική εκδοχή» του καθεστωτικού μεταρρυθμισμού αναπαράγεται αυτοτελώς από τα κόμματα εξουσίας. Όλες οι πολιτικές λιτότητας παρουσιάζονται ως «μεταρρυθμίσεις» για την «πρόοδο της χώρας», από την οποία θα προέκυπτε κατόπιν «βελτίωση της ζωής των εργαζομένων».

Όμως, στη συντηρητική αυτή εκδοχή του καθεστωτικού μεταρρυθμισμού εγκλωβίζεται και η Αριστερά, όποτε κυριαρχεί στο εσωτερικό της η αστική ιδεολογία που ερμηνεύει την πάλη των τάξεων ως «πάλη των εθνών»: τα «ξένα» συμφέροντα εναντίον της «Ελλάδας» και του «ελληνικού έθνους». Ένα σχήμα από το οποίο απορρέει μονοσήμαντα ως ζητούμενο η βελτίωση της θέσης της «χώρας» απέναντι στους διεθνείς ανταγωνιστές της, ως προϋπόθεση για να βελτιωθεί κατόπιν η θέση των εργαζομένων.

Στη σημερινή συγκυρία κρίσης του δημόσιου χρέους, η «εθνική λύση» που προτείνει ο αριστερός καθεστωτικός μεταρρυθμισμός συμπυκνώνεται στο σύνθημα «έξω από το ευρώ και την Ε.Ε.». Η ροή των επιχειρημάτων είναι μια απλοϊκή εξειδίκευση της «εθνικής αφήγησης»:

--Η ένταξη στην ΕΕ και στο ευρώ ζημίωσε τη «χώρα».

--Με την υιοθέτηση της «νέας δραχμής», η οποία θα υποτιμηθεί, οι εξαγωγές της «χώρας» θα αυξηθούν και οι εισαγωγές «της» θα μειωθούν, θα υπάρξει ανάπτυξη, που θα επιτρέψει και τη βελτίωση του βιοτικού επιπέδου των εργαζομένων.

--Για να επιτευχθούν οι πολιτικές αυτές, απαιτείται μια αριστερή ή έστω προοδευτική κυβέρνηση, που θα εκφράζει τα συμφέροντα της «χώρας» και της «ανάπτυξης».

Η εθνική αυτή αφήγηση διαλύεται αν εστιααστούμε στα ταξικά συμφέροντα και στρατηγικές. Ας θέσουμε λοιπόν τα ερωτήματα με πραγματικούς όρους:

--Ζημιώθηκε το ελληνικό κεφάλαιο από την υιοθέτηση του ευρώ ως εσωτερικού νομίσματος;

--Στην παρούσα συγκυρία είναι προς το συμφέρον του ελληνικού κεφαλαίου η υιοθέτηση ενός διαφορετικού εσωτερικού νομίσματος, ώστε να μπορεί να τεθεί σε λειτουργία ο μηχανισμός της υποτίμησης;

--Ζημίωσε την εργατική τάξη και τις άλλες λαϊκές τάξεις το ευρώ;

--Στην παρούσα συγκυρία είναι προς το συμφέρον των εργαζομένων η υιοθέτηση ενός νέου εσωτερικού νομίσματος και η έξοδος του ελληνικού καπιταλισμού από την ΕΕ;

1. Η άποψη ότι ο ελληνικός καπιταλισμός ζημιώθηκε από την υιοθέτηση του ευρώ είναι απολύτως ατεκμηρίωτη. Όπως αναλύσαμε διεξοδικότερα αλλού, η υιοθέτηση του ευρώ σήμαινε εντονότερη έκθεση των ατομικών επιχειρήσεων στον διεθνή ανταγωνισμό, πράγμα που «αποτελεί την πλέον ενδεδειγμένη στρατηγική οργάνωσης της αστικής εξουσίας (ως μοντέλο διαρκούς αναδιάρθρωσης της εκμετάλλευσης της εργασίας και εκκαθάρισης των μη-ανταγωνιστικών ατομικών κεφαλαίων προς όφελος τελικά του συνολικού κοινωνικού κεφαλαίου)».

Επιπλέον, ήδη πριν την εισαγωγή του ευρώ, ο ελληνικός καπιταλισμός, παρά την κατάργηση κάθε προστατευτικού μέτρου, πέτυχε ρυθμούς μεγέθυνσης σημαντικά ψηλότερους από το μέσο όρο της ΕΕ και της Ευρωζώνης (ΖτΕ), ψηλότερα ποσοστά κέρδους, δηλαδή αποδοτικότερη εκμετάλλευση της εργασιακής δύναμης συγκριτικά με τους άλλους ευρωπαϊκούς καπιταλισμούς.

Η άποψη ότι ο ελληνικός καπιταλισμός υποβαθμίστηκε εντός της ΖτΕ επειδή αυξήθηκε το έλλειμμα τρεχουσών συναλλαγών μπορεί να υποστηριχτεί μόνο στο πλαίσιο της φανταστικής εικόνας που αναπαράγει η αστική (κλασική και νεοκλασική) οικονομική θεωρία, μιας μη χρηματικής «πραγματικής οικονομίας» υλικών ροών, η οποία αφορά «ισορροπίες» σε συναλλαγές «αγαθών». Όμως ο καπιταλισμός είναι η οικονομία του χρήματος, στην οποία κάθε οικονομική διαδικασία αποτελεί απλώς μέσο, ώστε «το χρήμα να παράγει διαρκώς περισσότερο χρήμα».¹ Αυτός είναι και ο λόγος που ένα θετικό (αρνητικό) ισοζύγιο αυτόνομων κεφαλαιακών ροών, υφίσταται πάντα ως κατοπτρική εικόνα ενός ελλείμματος (πλεονάσματος) τρεχουσών συναλλαγών.

Το ευρώ ευνόησε τους διεθνοποιημένους κλάδους του ελληνικού καπιταλισμού (τράπεζες, εφοπλισμός, τρόφιμα, χημικά-φάρμακα κλπ.) στην οικονομική τους επέκταση.

2. Όσα αναπτύξαμε στην προηγούμενη ενότητα καθιστούν σαφές ότι το ελληνικό κεφάλαιο δεν επιδιώκει την έξοδο από το ευρώ. Μιλώντας γενικά, το κεφάλαιο είναι «αμφίσημο» απέναντι στην προοπτική υποτίμησης του εσωτερικού νομίσματος: η υποτίμηση από τη μια μεριά αυξάνει τη διεθνή του ανταγωνιστικότητα, από την άλλη όμως μειώνει τη διεθνή «αγοραστική ισχύ», απαξιώνει τα περιουσιακά στοιχεία και την επενδυτική του δυνατότητα.

3. Βέβαια, η εξέλιξη της ιστορίας είναι αστάθμητη. Κανείς δεν μπορεί να αποκλείσει απολύτως το ενδεχόμενο διάλυσης της ΖτΕ, εάν η παγκόσμια οικονομική κρίση βαθύνει. Σε μια τέτοια περίπτωση και με σημερινούς κοινωνικούς και πολιτικούς συσχετισμούς δύναμης, ο συλλογικός κεφαλαιοκράτης έχει την ισχύ να μεταθέσει και πάλι το κόστος της κρίσης στις δυνάμεις της εργασίας και δευτερευόντως στις πιο αδύναμες κεφαλαιακές μερίδες (καπιταλιστική αναδιάρθρωση). Οι δυναμικές και διεθνοποιημένες μερίδες του κεφαλαίου θα θιγούν λιγότερο από την απαξίωση της διεθνούς αξίας των παγίων εγκαταστάσεων, στην περίπτωση που υποτιμηθεί η νέα δραχμή, καθώς διατηρούν σημαντικά περιουσιακά στοιχεία σε διεθνές νόμισμα. Αντίθετα, οι εργαζόμενοι θα δουν την αγοραστική τους δύναμη να εξανεμίζεται, καθώς η αυξημένη τιμή των εισαγόμενων μέσων παραγωγής θα μετακυλίεται στην τελική τιμή του προϊόντος, οι τιμές των εισαγομένων θα εκτινάσσονται, ο χρηματοπιστωτικός πανικός θα αποτελεί εφαλτήριο για περαιτέρω μειώσεις μισθών, στέρηση δικαιωμάτων, κατάργηση και των τελευταίων δομών κοινωνικής προστασίας.

Όλα αυτά σημαίνουν ότι με τους σημερινούς ταξικούς συσχετισμούς δύναμης, δεν είναι προς το συμφέρον των δυνάμεων της εργασίας η έξοδος από το ευρώ (και την Ε.Ε.), καίτοι η προοπτική αυτή δεν αποτελεί επίσης επιδίωξη του κεφαλαίου.

Η άποψη ότι το σύνθημα «έξω από το ευρώ» θα αποτελέσει καταλύτη για να αλλάξει ο ταξικός και πολιτικός συσχετισμός δύναμης, αποτελεί μια ακόμα φαντασίωση του καθεστωτικού μεταρρυθμισμού, εφάμιλλη ίσως σε οικονομιστικό και μηχανιστικό περιεχόμενο με εκείνη την αρχαία πεποίθηση ότι η «ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων» οδηγεί στο σοσιαλισμό.

4. Φτάνουμε έτσι στο τελευταίο ερώτημα: Ζημίωσε την εργατική τάξη και τις άλλες λαϊκές τάξεις η υιοθέτηση του ευρώ; Η απάντηση προκύπτει εύκολα από τα προηγούμενα: Η εργατική τάξη δεν ζημιώθηκε από το ευρώ καθαυτό, αλλά από τις πολιτικές του νεοφιλελευθερισμού που κατάφερε να επιβάλει ο συλλογικός κεφαλαιοκράτης, στοιχείο των οποίων είναι η μεταβίβαση των πιέσεων του διεθνούς κεφαλαιακού ανταγωνισμού στις δυνάμεις της εργασίας.

Για μια συνολική "αναδιαπραγμάτευση" του ταξικού συσχετισμού

Η απάντηση που δώσαμε στο τελευταίο ερώτημα μας επιτρέπει να σκιαγραφήσουμε μια διαφορετική στρατηγική από αυτές που προκρίνουν οι διάφορες εκδοχές καθεστωτικού μεταρρυθμισμού, που αναζητούν ένα «καθολικό σύνθημα για το συμφέρον της χώρας».

Στη συγκυρία της κρίσης, πρώτο μέλημα είναι η οργάνωση της άμυνας των δυνάμεων της εργασίας. Απαραίτητο βήμα γι’ αυτό είναι η αποδόμηση της κυρίαρχης προπαγάνδας σχετικά με την κρίση και την αναγκαιότητα των κυβερνητικών μέτρων.

Είναι σημαντικό να δειχθεί ότι δεν μπορεί να υπάρξει μία καθολικά αποδεχτή μεθοδολογία για την έξοδο από την κρίση («για το καλό της χώρας»). Με άλλα λόγια, υπάρχουν δύο δρόμοι εξόδου από την κρίση: η έξοδος σε βάρος των προνομίων του κεφαλαίου και η έξοδος σε βάρος των δικαιωμάτων του κόσμου της δουλειάς. Αυτό σημαίνει ότι έχει τεράστια πολιτική σημασία η σειρά των στόχων:

Ξεκινάμε από τα ζητήματα προστασίας της εργασίας και αναδιανομής του εισοδήματος και τα επεκτείνουμε σε μέτρα για την αντιμετώπιση της δημοσιονομικής κρίσης που μετατοπίζουν υπέρ της εργασίας το συσχετισμό των δυνάμεων (αύξηση των φορολογικών συντελεστών των κερδών στο 40%, κατάργηση φοροαπαλλαγών, φορολόγηση εκκλησιαστικής περιουσίας, περικοπή στρατιωτικών δαπανών κατά 50%, κλπ.). Στη συνέχεια και μόνο στη βάση των προηγούμενων θέτουμε ζητήματα που αφορούν την κρίση χρέους καθαυτή, όπως η αναδιαπραγμάτευσή του με όρους που να μη θίγουν τις συνθήκες διαβίωσης των εργαζομένων.

1. Στο ερώτημα επομένως τι παράγει η «ελληνική οικονομία» (ο ελληνικός καπιταλισμός) μπορεί να δοθεί μια εξαιρετικά σύντομη αλλά εξίσου ακριβής απάντηση: Παράγει ένα ακαθάριστο προϊόν 343 δισ. δολαρίων (2008), κατατασσόμενη στην 22η θέση από πλευράς επιπέδου ανάπτυξης (ΑΕΠ ανά κάτοικο) στον πλανήτη.

* Η ΑΥΓΗ, Ο Γιάννης Μηλιός διδάσκει πολιτική οικονομία στο ΕΜΠ