Σερζ Λατούς: Οικοσοσιαλισμός ή βαρβαρότητα

Στην Αθήνα την Παρασκευή (Νομική) στις 7μμ

Υπάρχει εναλλακτική στην απεριόριστη κατανάλωση και παραγωγή καθώς και στην καταστροφή δημοσίων και φυσικών πόρων;

γράφει η Σταυρούλα Πουλημένη στο alterthes

Σε μια κατάμεστη αίθουσα στο κινηματογράφο Αλέξανδρος όπου το παρών έδωσαν πλήθος ανθρώπων και μέλη κινημάτων που εμπνεύστηκαν από το έργο του, ο γάλλος θεωρητικός της “λιτής αφθονίας” Σερζ Λατούς παρουσίασε το σχέδιο του για την “επανίδρυση της κοινωνίας”. 

Πρόκειται για ένα μοντέλο αποανάπτυξης πέρα από την «θρησκεία» της οικονομικής μεγέθυνσης και τον καπιταλισμό με έμφαση στην άμεση δημοκρατία και την αυτονομία, ένα μοντέλο που πηγαίνει πέρα και κόντρα από την εκμετάλλευση της φύσης και του ανθρώπου και θεσμίζει νέες πιο ισότιμες κοινωνικές σχέσεις. Σύμφωνα με τον Λατούς η αποανάπτυξη συνιστά μια εναλλακτική απάντηση στην κρίση και στο οικονομικοπολιτικό μοντέλο που την παράγει και έχει ως στόχο την χειραφέτηση και την επανεφεύρεση της ζωής από τους ίδιους τους ανθρώπους μακρυά από τους νόμους της αγοράς και της άμετρης παραγωγής και κατανάλωσης.

Ο Σέρζ Λατούς ο οποίος ήρθε στην χώρα μας με αφορμή την έκδοση από τις Εκδόσεις των Συναδέλφων του βιβλίου του «Κορνήλιος Καστοριάδης: Ριζοσπαστική αυτονομία» συνέδεσε την έννοια της αποανάπτυξης με το έργο του Κορνήλιου Καστοριάδη τον οποίο χαρακτήρισε πρόδρομο της αποανάπτυξης, ενός κοινωνικοπολιτικού σχεδίου στο οποίο, όπως είπε, το δίλημμα «σοσιαλισμός ή βαρβαρότητα» (από τον τίτλο του περιοδικού το οποίο εξέδιδε η ομώνυμη ομάδα στην οποία συμμετείχε και ο Καστοριάδης) μεταφέρεται στην θεωρία της αποανάπτυξης ως «οικοσοσιαλισμός ή βαρβαρότητα».

Ο Καστοριάδης, σύμφωνα με τον ίδιο, δίνει μέσα από την δική του φιλοσοφική θεώρηση της κοινωνίας μια πολύ σημαντική διάκριση μεταξύ αυτονομίας και ετερονομίας προσεγγίζοντας τον πυρήνα του πολιτικού στο επίπεδο της ανάλυσης του φαινομένου της γραφειοκρατίας, των δομών του κράτους και όχι στο πεδίο της ανάλυσης των πολιτικών δυνάμεων . Η αποανάπτυξη εντάσσεται, σύμφωνα με τον ίδιο, στο σχέδιο της αυτονομίας.

Κόντρα στην "θρησκεία" της ανάπτυξης

Η “ανάπτυξη” σύμφωνα με τον Λατούς, είναι συνώνυμη της καπιταλιστικής κοινωνίας, λαμβάνει την μορφή της παγκοσμιοποίησης και στην οικονομία αποτυπώνεται με την μορφή της απεριόριστης κατανάλωσης και παραγωγής καθώς και της καταστροφής δημοσίων και φυσικών πόρων. Η οικονομία που στηρίζεται στην άμετρη ανάπτυξη είναι καταστροφική τόσο για την βιόσφαιρα και τις πηγές ενέργειας ενώ παράλληλα επιφέρει ανισότητες σε όλους τους τομείς της ζωής της κοινωνίας. Η κοινωνία γίνεται με αυτόν τον τρόπο όλο και πιο ετερόνομη αγκιστρωμένη στους νόμους της αγοράς.” Αν αρνηθούμε την θρησκευτικότητα της ανάπτυξης τότε μόνο μπορούμε να προχωρήσουμε σε μια επανεφεύρεση της ζωής από τους ίδιους τους ανθρώπους τόσο στο πολιτικό όσο και στο οικονομικό επίπεδο σε ένα άλλο παράδειγμα ζωής αυτό του οικοσοσιαλισμού” δήλωσε και πρόσθεσε “Κάθε κοινωνία μπορεί να βγει από την φτώχεια και την ανεργία όχι όμως στηριζόμενη στον μύθο της ατέρμονης ανάπτυξης, πρέπει να αλλάξουμε στάση ζωής, να μειώσουμε το ωράριο εργασίας και να χρησιμοποιούμε με διαφορετικό τρόπο τους φυσικούς πόρους”. “Ο σοσιαλισμός στην αυθεντική του μορφή συνίσταται στο να μην καταναλώνουμε περισσότερο αλλά να διανέμουμε διαφορετικά και ισότιμα των πλούτο” σημείωσε.

Ο Λατούς ανέπτυξε εκτενώς την ιδέα μιας κοινωνίας αυτοκυβερνούμενης στο αγροτικό αλλά και στο αστικό τοπίο στην οποία θα υπάρχουν μικροί πυρήνες, όσο τον δυνατόν αμεσοδημοκρατικής διακυβέρνησης. Δεν έδωσε όμως οδηγίες εφαρμογής του μοντέλου της αποανάπτυξης καθώς, όπως είπε, αυτό θα πρέπει να είναι μέλημα των ίδιων των τοπικών κοινοτήτων

Να αποαποικιοποιήσουμε το φαντασιακό μας

Αναφερόμενος στο σημείο αυτό και πάλι στον Καστοριάδη και την θέση του για την φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας δήλωσε ότι και σήμερα το φαντασιακό μας είναι κυριαρχούμενο από ερμηνείες και αναπαραστάσεις του κυρίαρχου μοντέλου ανάπτυξης και τόνισε την σημασία αποαποικιοποίησής του. “Μια τέτοια προσπάθεια δεν θα μοιάζει με την Οκτωβριανή επανάσταση και την κατάληψη της εξουσίας απο το προλεταριάτο” δήλωσε ενώ στο ερώτημα ποιο είναι το πολιτικό υποκείμενο της επανάστασης αυτής που περιγράφει ο Λατούς απάντησε ότι είμαστε πολλοί, είμαστε το 99%, όπως έλεγε και το κίνημα του Occupy movement, και των Indignados.

Ο γάλλος φιλόσοφος έκανε ιδιαίτερη αναφορά στην έννοια της Δημοκρατίας μέσα από το φιλοσοφικό πρίσμα του Καστοριάδη τονίζοντας ότι για τον τελευταίο Δημοκρατία είναι να μορφωνόμαστε στο πως να γίνουμε δημοκράτες πολίτες. Εξάλλου όπως είπε επικαλούμενος τον M. Lowy σήμερα ζούμε “παρά μόνο στιγμές δημοκρατίας”, “δεν ζούμε σε ένα δημοκρατικό σύστημα”. Επίσης, σύμφωνα με τον Λατούς, μπορεί ο Διαφωτισμός να μας αποδέσμευσε από τις προκαταλήψεις τις θρησκείας αλλά μας “κληρονόμησε” την δικτατορία της οικονομίας και του επιστημονισμού στην οποία πρέπει να αντιτάξουμε την φρόνηση.

Ούτε θεός, ούτε Καίσαρας

Στόχος των κινημάτων δεν πρέπει να είναι, σύμφωνα με τον ίδιο, πως θα καταλάβουν την εξουσία αλλά το πως να πιέσουν την εξουσία να στραφεί στην κατεύθυνση της άμεσης δημοκρατίας και αυτό θα γίνει εφικτό μόνο αν η εξουσία νοιώσει ότι απειλείται από ένα τέτοιο δυνατό κίνημα. Ο Σερζ Λατούς έφερε ως παράδειγμα τις αυτόνομες κοινότητες των Ζαπατίστας στις περιοχές της Τσιάπας και στο παράδειγμα της άμεσης δημοκρατίας που βρίσκεται σε εξέλιξη εκεί . Υπενθύμισε ακόμη την φράση του υποδιοικητή Μάρκος ότι “Δεν θέλουμε την εξουσία γιατί αν πάρουμε την εξουσία η εξουσία θα μας πάρει μαζί της. Θέλουμε η εξουσία να σέβεται το δικαίωμα μας στην γη, να σέβεται αυτό που είμαστε. ”

Τέλος, μιλώντας για την καταστροφή των φυσικών πόρων ο Σερζ Λατούς μίλησε για την σημασία των κινημάτων υπεράσπισής τους και έφερε ως παράδειγμα τον αγώνα που δόθηκε ενάντια στην ιδιωτικοποίηση του νερού στην Κοτσαμπάμπα της Βολιβίας ο οποίος κέρδισε και ο λόγος των αγροτών έγινε σεβαστός, φέρνοντας στην συνέχεια στην εξουσία τον Έβο Μοράλες. Δεν παρέλειψε να αναφερθεί και στο ελληνικό παράδειγμα δηλώνοντας ότι αν βγει στην εξουσία ο ΣΥΡΙΖΑ και ο Α.Τσίπρας ο λαός πρέπει να συνεχίσει να αγωνίζεται.

Ο Σερζ Λατούς έκλεισε την ομιλία του με ένα σλόγκαν από την Διεθνή "ούτε θεός, ούτε Καίσαρας, ούτε δημαγωγός ο κάθε παραγωγός να σώσει τον εαυτό του" φορτίζοντας συναισθηματικά την ατμόσφαιρα της αίθουσας προκαλώντας στην συνέχεια μια πολύτιμη συζήτηση με το κοινό.

Το αγωνιστικό μυστικό του "καναπέ"...

Προς υπεράσπιση της καθημερινότητας

της Μαρίας Χαϊδοπούλου-Βρυχέα*

Ι. Ο "καναπές"

Έχουν γραφτεί αρκετά άρθρα τα τελευταία χρόνια με επικριτική διάθεση για τον κόσμο που δεν κινητοποιείται, που υποφέρει και «δεν κάνει τίποτα». Σε γενικές γραμμές όλοι συμφωνούν, ακόμα κι αυτοί που το κάνουν ("καλά να πάθουμε …."). Αλλά μήπως πρέπει να δούμε τελικά τι κάνει ο κόσμος; Μήπως η απλή φράση "κάθονται στον καναπέ τους" υποτιμάει βαθύτατα αυτό που ζούμε στο τώρα;

Τα χρόνια της κρίσης έχουν προκαλέσει ριζικές αλλαγές στην καθημερινότητα, κάποιες από τις οποίες έχουν συζητηθεί πολύ, κάποιες άλλες όχι και τόσο. Στις τελευταίες συγκαταλέγεται και το βίωμα του "κάθε μέρα" ως συνόλου δυσκολιών που απαιτούν επίλυση. (Είναι η άλλη όψη της κατάρρευσης των δημόσιων υπηρεσιών, του συστήματος υγείας και γενικά του κράτους πρόνοιας…) 

Το "εδώ και τώρα" (προσωπικό, οικογενειακό, φιλικό, επαγγελματικό) απαιτεί επεκτατικά χρόνο και χώρο. 

Το "κάθε μέρα" απαιτεί πλέον πολλή ενέργεια και εργασία (όχι απαραίτητα αναγνωρισμένη ως τέτοια).
Σωρεία πληροφοριών προς επεξεργασία, αγωνία για το αύριο, προβλήματα που προκύπτουν ξαφνικά, αλλαγές προγραμματισμού, να μην ξεχάσω να πληρώσω το λογαριασμό, τα παιδιά, η μόνη μητέρα, η άρρωστη φίλη… έγνοιες και «δουλειές» δημιουργούν μια αίσθηση πνιξίματος και, κυρίως, βάρους. 

Αυτοί που υποστηρίζουν ότι "μας ψεκάζουν", πέρα από τη σχεδόν μεταφυσική εξήγηση που παραθέτουν, αναγνωρίζουν τη κυριαρχία ενός συλλογικού βιώματος συνεχούς θολούρας στον εγκέφαλο. Η συγκέντρωση έχει γίνει δύσκολη, και οι διαφόρων τύπων δουλειές πιο κουραστικές και χρονοβόρες.

Πάνε χρόνια τώρα που το "κάθε μέρα" βαραίνει, αθροιστικά. Γιατί το «κάθε μέρα» απαιτεί άπειρες και συνεχείς κινητοποιήσεις, ατομικές και συλλογικές. Κινητοποιήσεις ορατές, στους δρόμους, στις πορείες, σε συζητήσεις, σε δράσεις, διαμαρτυρίες. Και κινητοποιήσεις αόρατες, καθώς δεν καταγράφονται οι αυτοκτονίες που αποτράπηκαν, οι άρρωστοι που υποφέρουν λίγο λιγότερο, δεν καταμετρούνται οι τρόποι που χιλιάδες άτομα και δίκτυα, κινούνται καθημερινά για να είμαστε λίγο καλύτερα: πρόκειται για χρόνο και χώρο που διατίθενται σε κάποιους άλλους, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, οργανωμένα ή άτυπα, για να γίνει πιο υποφερτό το «κάθε μέρα» όλων μας, για να είμαστε λιγότερο θλιμμένοι και θλιμμένες.

Σ’ αυτή τη δύσκολη καθημερινότητα ο καναπές γίνεται απαραίτητος για να ανακτήσουμε δυνάμεις, για να μπορέσουμε να αντιμετωπίσουμε αυτό το βαρύ «κάθε μέρα». 

Οι άνθρωποι δεν είναι μηχανές, και όταν τα σώματα και τα πνεύματα καταρρέουν ζητούμενο δεν μπορεί παρά να είναι η ανάπαυλα. 

Πέρα από την ξεκούραση και το άδειασμα του μυαλού, ο καναπές μπορεί να είναι και ο χρόνος και ο χώρος της επαφής και της περισυλλογής. Μπορεί να είναι ο χρόνος και ο χώρος που μιλάς με την οικογένειά σου και βλέπεις τα παιδιά σου, μπορεί να είναι η ώρα του γέλιου και της χαλάρωσης με φίλους. Ο καναπές μπορεί να είναι χρόνος πολιτικής κριτικής, χλευασμού και απαξίωσης των δελτίων ειδήσεων. Επίσης, ο καναπές μπορεί να είναι ο χρόνος που ενημερωνόμαστε, διαβάζουμε, σκεφτόμαστε για το σήμερα και το αύριο, ή που μιλάμε, συζητάμε και ανταλλάσσουμε απόψεις.

Ο καναπές, ένας καφές, μια γιορτή, ένα γέλιο μπορεί να είναι το κομμάτι του χρόνου και του χώρου που ξεκλέβουμε και επανοικειοποιούμαστε, σηματοδοτώντας μια παύση από το χρόνο που μας επέβαλλαν, μια μικρή παύση σε μια καθημερινότητα συνεχούς άγχους για το αύριο. Αυτοί οι χρόνοι και χώροι μπορεί να είναι αναγκαίοι για να επεξεργαστούμε το «εδώ και τώρα», να πάρουμε μια ανάσα για να δούμε πιο καθαρά όλα τα τραγικά που μας περιτριγυρίζουν. 

Αυτοί οι χρόνοι μπορεί να αποτελούν μικρά, καθημερινά "ως εδώ", να είναι μέρος μιας άρνησης στο εδώ και τώρα της επιβολής ενός καθεστώτος εξαίρεσης. Γι’ αυτό ας μην τα απαξιώνουμε τόσο, ας μην απαξιώνουμε τις ανάσες, τους αργούς χρόνους και αυτά που μπορεί να φέρουν.

ΙΙ. Ο αργός χρόνος των πολλών

Η αντιπαράθεση μεταξύ αγορών και πολιτικής ("οι πολιτικές αποφάσεις καθυστερούν… οι αγορές δεν μπορούν να περιμένουν…." ), αφορά μια σύγκρουση για τον χρόνο, γι’ αυτό η μάχη είναι εξαρχής άνιση.
Ο χρόνος των αγορών είναι ομοιόμορφος και κενός· όσο πιο σύντομος συνήθως τόσο πιο επικερδής. Η πολιτική, αντίθετα, όσο πιο ανοικτή και συμμετοχική τόσο πιο χρονοβόρα. 

Οι διαβουλεύσεις (χωρίς εισαγωγικά) χρειάζονται χρόνο όχι μόνο για να εκθέσουμε ό,τι εμείς έχουμε σκεφτεί, αλλά και για να ακούσουμε αυτά που ενδιαφέρουν τον άλλον ή την άλλη να πει. Και μετά να το ξανασκεφτούμε και να το ξανασυζητήσουμε. Ναι, ο διάλογος και η δημοκρατία χρειάζονται χρόνο, στοιχείο ιδιαίτερα προβληματικό όταν εμποδίζει τις αγορές να τρέχουν ακόμα πιο γρήγορα.

Αν "χρόνος είναι χρήμα" τότε η συνεχής εντατικοποίηση, η συμπίεση των χρόνων, η μείωση της σημασίας του χώρου είναι η ...

Ευημερία χωρίς ανάπτυξη

του George Monbiot
The Guardian - Καθημερινή

Πώς ξεφεύγεις από την ανάπτυξη χωρίς να υπονομεύσεις την οικονομία και την ευημερία μας; Υπό το ισχύον σύστημα, δεν μπορείς. Οταν σταματάει η ανάπτυξη, αυτό καταρρέει. Ο καθηγητής Τζάκσον άρχισε να αναπτύσσει ένα μακροοικονομικό μοντέλο για τη σταθεροποίηση της οικονομικής παραγωγής. Πειραματίζεται αυξάνοντας τον λόγο επενδύσεων / κατανάλωσης, αλλάζοντας τη φύση και τις συνθήκες επένδυσης και μετακινώντας το βάρος από τις ιδιωτικές στις δημόσιες δαπάνες, με αμετάβλητη τη χρήση φυσικών πόρων. Διαπιστώνει ότι η ανακατανομή εσόδων και απασχόλησης είναι ουσιώδης. Οπως και η χάραξη νέων κανόνων για τις τράπεζες, η αύξηση της φορολογίας φυσικών πόρων και ρύπανσης και τα μέτρα αποθάρρυνσης της φρενιτιώδους κατανάλωσης. Το σύστημά του δεν διαφέρει πολύ από το ισχύον. Τα αποτελέσματα, όμως, διαφέρουν πράγματι: μια σταθερή οικονομία χωρίς ανάπτυξη που αποφεύγει την οικονομική και οικολογική κατάρρευση.

Πόσα από αυτά είναι αληθινά; Πόσο μέρος της οικονομικής ανάπτυξης των τελευταίων 60 ετών; Από τον πλούτο και την άνεση, τους μισθούς και τις συντάξεις που δέχονται ως φυσιολογικά οι μεγαλύτεροι, είναι αναγκαία; Πόσα από αυτά είναι ψευδαίσθηση, προϊόν δανεισμού –οικονομικού και οικολογικού– που πλέον είναι μη βιώσιμος; Μια ματιά στην Ιρλανδία θα δείξει πως ακόμα και τα τούβλα και η λάσπη είναι οφθαλμαπάτη: τα θαύματα της νέας οικονομίας, χτισμένα πάνω σε χρέος, στέκουν άδεια και απαξιωμένα.

Για να συντηρηθεί η ψευδαίσθηση, επιφέραμε τόση ζημία από το 1950 στα βιοσυστήματα του πλανήτη όση τα προηγούμενα 100.000 χρόνια. Η ζημία θα κρατήσει αιώνες. Τα οφέλη μπορεί να μη βγάλουν τη χρονιά. Η Ιρλανδία, πάλι, αψήφησε το μέλλον. Μεταξύ άλλων, η κυβέρνηση προώθησε τη δημιουργία αυτοκινητόδρομου μέσα από την κοιλάδα Γκόουρα, μέρος μιας τοποθεσίας αντίστοιχης σημασίας με το Στόουνχεντζ. Ηταν μια πράξη όχι μόνο βανδαλισμού, αλλά και προειδοποίησης: τίποτα δεν θα εμποδίσει το οικονομικό θαύμα. Ο δρόμος δεν είχε ανοίξει όταν το θαύμα κατέρρευσε.