Ζητείται το πρόσωπό μας

του Χρήστου Παπανίκου

Ειδικά η ελληνική Αριστερά, που τόσο καίριο ρόλο έπαιξε στην ανόητη δυσφήμηση της ίδιας της έννοιας της ελίτ, θα συνειδητοποιήσει επιτέλους την αλήθεια μιας από τις κεντρικότερες θέσεις της μαρξιστικής θεωρίας: ότι στην πάλη ανάμεσα στις παραγωγικές δυνάμεις και τις κατεστημένες σχέσεις παραγωγής, οι δεύτερες μπορεί να εμποδίζουν για μεγάλο διάστημα την ανάπτυξη των πρώτων, αλλά προορίζονται να ηττηθούν τελικά.

του Δημοσθένη Κούρτοβικ*

Το 2013 θα είναι η χρονιά που ή θα πετύχουμε ή θα αποτύχουμε, αποφάνθηκε ο υπουργός Οικονομικών. Πρόκειται για μια πολύ αισιόδοξη πρόβλεψη, κι ας λοιδορήθηκε. 

Γιατί μπορεί να είπε κάποτε ο Ρισελιέ ότι τίποτα δεν επιτυγχάνεται πιο εύκολα από την αποτυχία, αλλά στη δική μας, ειδική περίπτωση υπάρχει κάτι που επιτυγχάνεται ακόμη ευκολότερα: η παράταση της εκκρεμότητας, η συνέχιση της ταλάντευσης ανάμεσα στην επιτυχία και την αποτυχία από ένα πολιτικό σύστημα που φλερτάρει διαρκώς με την άβυσσο, αλλά δεν το αφήνουν οι ξένοι, τουλάχιστον για όσο τους συμφέρει, να πέσει στην αγκαλιά της. Και σε συνθήκες τέτοιας αβεβαιότητας φυτρώνουν περισσότερα άνθη του Κακού από όσα έπειτα από ένα συντελεσμένο πατατράκ. 

Είναι παρήγορο, επομένως, να ακούμε από έγκυρα και υπεύθυνα χείλη ότι στο τέλος αυτής της χρονιάς θα ξέρουμε αν θα είμαστε πνιγμένοι ή απλώς ημιθανείς ναυαγοί.

Στο μεταξύ, προτείνω να δούμε από άλλη οπτική γωνία, σε μεγαλύτερο βάθος πεδίου, αυτό που μας συμβαίνει. 

Γιατί για την Κρίση έχουμε πει πλέον τα πάντα. 

Ανακυκλώνοντάς τα ολοένα, δεν μιζεριάζουμε μόνον αλλά και παραδινόμαστε σιγά σιγά στη ληθαργική ηδονή της μοιρολατρίας. 

Ας σκύψουμε, λοιπόν, πάνω σε ένα ζήτημα που ελάχιστες φορές τέθηκε αυτό το διάστημα και, όποτε αυτό έγινε, ήταν με όρους αφ' υψηλού νουθεσίας, άρα ανώφελους. Εννοώ το ζήτημα της εθνικής ταυτότητας, που με την Κρίση αναδείχτηκε όχι για πρώτη αλλά για πολλοστή φορά στην Ιστορία μας. 

Σε καμιά άλλη χώρα που υφίσταται σήμερα συνταγές μνημονιακού τύπου, από την Ιρλανδία ώς τη Ρουμανία, η οικονομική κρίση δεν συνδέεται στις συνειδήσεις τόσων ανθρώπων με κρίση εθνικής ταυτότητας.

Το ποιες είναι οι συντεταγμένες της ελληνικότητας είναι κάτι που απασχόλησε και εξακολουθεί να απασχολεί βασανιστικά πλήθος στοχαστών, λογοτεχνών και καλλιτεχνών μας (ακόμη μία ελληνική ιδιαιτερότητα) και έχει γίνει, μέσω αυτών, τμήμα της παιδείας μας. Δηλαδή, επηρεάζει την αυτοαντίληψη αν όχι του λαού γενικά, πάντως ενός πολύ μεγάλου μέρους του, ασχέτως μορφωτικού επιπέδου. 

Δεν θα μπούμε σε ιστορικές λεπτομέρειες, ας συγκρατήσουμε όμως κάτι βασικό: 

η ιδέα που επικράτησε, σε διάφορες παραλλαγές, ήταν αυτή μιας θετικής μοναδικότητας (αριστοκρατικότητας, κατά τον Χρήστο Γιανναρά) του ελληνικού λαού, την οποία όμως εμποδίζουν να ανθοφορήσει οι ξένοι επικυρίαρχοι και τα ντόπια όργανά τους, σύμφωνα με τη μείζονα, «αριστερή» εκδοχή, ή τη μολύνει η δυτική νεωτερικότητα, σύμφωνα με την κάπως ασθενέστερη «παραδοσιαρχική» εκδοχή. Πολλές φορές οι δύο εκδοχές, όπως και άλλες, συμφύρονταν σε αλλόκοτα κράματα, αυτό όμως ...

Οι χρήσιμοι άχρηστοι, οι άχρηστοι άχρηστοι και οι ...άχρηστοι χρήσιμοι (θεός φυλάξει...)

Η δημοκρατία της αχρηστίας

του Δημοσθένη Κούρτοβικ*

Σε ένα από τα βιβλία του ο Κούντερα παρατηρεί ότι σε όλες τις χώρες του κόσμου οι μυστικές υπηρεσίες παρακολουθούν τηλέφωνα πολιτών, αλλά μόνο στην κομμουνιστική Τσεχοσλοβακία το διαλαλούσαν κιόλας, μεταδίδοντας από το ραδιόφωνο τις μαγνητοφωνημένες συνδιαλέξεις που υπέκλεπταν. Ο χαφιεδισμός, δηλαδή, δεν ήταν μόνον απενοχοποιημένος αλλά και αναγνωριζόταν ως μέρος της κανονικότητας στην καθημερινή ζωή. Ηταν κι αυτό μια μορφή διαφάνειας.Δεν ξέρω αν η Τσεχοσλοβακία είχε πράγματι την παγκόσμια αποκλειστικότητα σ' αυτό το ευγενές πεδίο. Η Ελλάδα, όμως, την έχει σίγουρα, με τρόπο εντελώς ανάλογο, στο εξίσου ευγενές πεδίο της διαφθοράς. 

Η διαφθορά σ' εμάς δεν ντρέπεται να εμφανιστεί ως αυτό που είναι, γιατί ξέρει ότι χαίρει όχι μόνον ασυλίας αλλά κι ενός είδους προβολής όπου υπολανθάνει ο θαυμασμός, ένα κρυφό «βρε, δες πώς τα κατάφερε ο άτιμος/η άτιμη!». Μόνο στα ελληνικά, άλλωστε, ένα επίθετο μπορεί να συναρτά την απουσία τιμής με την παρουσία θετικών ιδιοτήτων: καπατσοσύνης, μαγκιάς, ακόμα και τσαχπινιάς («ατιμούλικο εσύ!»).

Ετσι θα εξηγείται γιατί 

• ένας πρώην υπουργός που θησαύρισε από μίζες δεν διστάζει να κάνει από το κελί της φυλακής μαθήματα εθνικού χρέους και πολιτικής αποτελεσματικότητας στους κυβερνώντες• 
• γιατί συνδικαλιστές που αποκαλύφθηκε ότι έκαναν ιδιωτικά ταξίδια πολυτελείας με δημόσιο χρήμα δεν αισθάνονται την ανάγκη να κατεβάσουν έστω τόσο δα τους τόνους της επιθετικής ρητορικής τους περί «προστασίας της περιουσίας του λαού»∙ 
• γιατί πανεπιστημιακοί που διέλυσαν τα πανεπιστήμιά τους με χαμερπείς συναλλαγές και σκαστές λαμογιές εμφανίζονται ως πρόμαχοι της «ανεξαρτησίας της γνώσης»• 
• γιατί δημοσιογράφοι που είναι γνωστό ότι έχουν κάνει του κόσμου τις απατεωνιές είναι πετυχημένοι εκδότες και κήνσορες της ηθικής ή του πατριωτισμού των άλλων∙ 
• γιατί δικαστικοί και μεγαλοδικηγόροι που διέπρεψαν στο παραδικαστικό κύκλωμα συγγράφουν απομνημονεύματα με την άνεση και την αυτοπεποίθηση ενός σταρ∙ 
• γιατί αρχιερείς που θα τους σιχαινόταν και ο υπόκοσμος ζητούν και τα ρέστα, όταν και αν καθαιρούνται.

Αυτό συμβαίνει μάλλον επειδή η χώρα μας είναι η μόνη στον κόσμο που εφαρμόζει την υπέρτατη αρχή της δημοκρατίας, εκείνη που διακήρυξε στα χρόνια της Γαλλικής Επανάστασης ο λαϊκός δικαστής Φουκέ-Τενβίλ πριν στείλει στην καρμανιόλα τον μεγάλο χημικό Λαβουαζιέ. Οταν ο τελευταίος ζήτησε αναβολή της εκτέλεσής του για να ολοκληρώσει ένα σημαντικό πείραμα, η απάντηση που πήρε ...

Μνημονιολογία ή, άλλα λόγια ν’ αγαπιόμαστε

 του Δημοσθένη Κούρτοβικ*

Φίλη μου που πηγαινοέρχεται στη Ρουμανία, για οικογενειακούς λόγους, μου έλεγε τις προάλλες ότι ο κόσμος εκεί δεν ασχολείται τόσο εμμονικά με το Μνημόνιό τους όσο εμείς με το δικό μας, ότι έχει γενικά θετικότερη διάθεση και ότι η ίδια έχει απαυδήσει από το μίζερο κλίμα που επικρατεί στη χώρα μας εδώ και δύο χρόνια.Οι λίγες μέρες που πέρασα πρόσφατα στη ρουμανική πρωτεύουσα θα έλεγα ότι επιβεβαιώνουν τα λόγια της. Το Βουκουρέστι δίνει την εντύπωση μιας πόλης πιο χαρούμενης από τη σημερινή Αθήνα - ποιος θα μπορούσε να το φανταστεί αυτό πριν από λίγα χρόνια! Ίσως βέβαια παρατηρήσει κανείς ότι οι Ρουμάνοι, όπως και οι άλλοι λαοί που έζησαν υπό κομμουνιστικό καθεστώς, είναι μαθημένοι στη στέρηση ή τέλος πάντων στη λιτότητα και ότι μια μνημονιακή πολιτική δεν τους πέφτει τόσο βαριά όσο σ' εμάς. Αλλά και αυτό κάτι λέει για τα μεταπολιτευτικά ήθη μας. 

Φτωχός σε υλικά αγαθά και ανέσεις ήταν παραδοσιακά και ο ελληνικός λαός. 

Αν δυο-τρεις δεκαετίες ευμάρειας στάθηκαν αρκετές για να αλλοιώσουν το DNA μας, να σβήσουν τη συλλογική μνήμη αιώνων και να μηδενίσουν την παροιμιώδη προσαρμοστικότητα του Έλληνα, οφείλουμε να αναρωτηθούμε πόση ποιότητα είχε αυτή η ευμάρεια, πώς την αξιοποιήσαμε και πόσο καλό μας έκανε τελικά.

Είμαι ο τελευταίος που θα υποστήριζε ότι η φτώχεια είναι αρετή και πρέπει να διαιωνίζεται. Εδώ όμως δεν πρόκειται για επιλογή ανάμεσα στη φτώχεια και την ευημερία, αλλά για το αν μια κουλτούρα, ένας τρόπος ζωής καλλιεργεί σε μια κοινότητα την ικανότητα να αντεπεξέρχεται δημιουργικά σε αντίξοες συνθήκες. 

Όχι απλώς να επιβιώνει αλλά να απαντάει στην πρόκληση διευρύνοντας τους ορίζοντές της και ανακαλύπτοντας καινούργιες δυνατότητες προόδου.

Σ' αυτό η μεταπολιτευτική κουλτούρα απέτυχε τελείως. 

Το πιστοποιεί το ίδιο το γεγονός ότι δύο χρόνια τώρα δεν κάνουμε άλλο από το να συζητάμε για την κρίση και το Μνημόνιο και παρόλα αυτά δεν έχει ακουστεί καμία ρεαλιστική πρόταση για την περίφημη "επανεκκίνηση" της οικονομίας, αλλά και της κοινωνίας. 

Ούτε από τα κόμματα εξουσίας (καμία έκπληξη ως προς αυτό) ούτε από τις διάφορες εκδοχές της Αριστεράς (που έτσι κι αλλιώς έχει πάρει από πολλού διαζύγιο από τον ρεαλισμό) ούτε από τα νέα πολιτικά σχήματα που εμφανίστηκαν ούτε από το ήδη σχεδόν λησμονημένο κίνημα των Αγανακτισμένων.